.png)
Gazeta Si – Përtej vështirësive dhe humbjeve që lidhen drejtpërdrejt me luftën, qytetarët iranianë po përjetojnë (kundër vullnetit të tyre) se si do të ishte një botë pa internet: vendi i tyre është shkëputur për 81 ditë.
Siç certifikon “NetBlocks”, ata kanë përjetuar ndërprerjen më të gjatë të internetit në të gjithë vendin të dokumentuar ndonjëherë në një shoqëri të lidhur digjitalisht për 1,920 orë.
Rekordi i mëparshëm, ndërprerja 72-ditore pas grushtit të shtetit të vitit 2021 në Myanmar, u tejkalua në mesin e majit.
Dhe nuk ka një datë përfundimi: zëdhënësja e qeverisë, Fatemeh Mohajerani ka thënë vetëm se interneti do të kthehet “pas luftës”.
Ndërsa presidenti Pezeshkian, i ka ngarkuar zëvendës-presidentit Aref, detyrën e formimit të një komiteti për të rishikuar kufizimet, iranianët jetojnë në një distopi unike: një intranet shtetëror që ofron qasje vetëm në faqet e internetit qeveritare dhe mediat e lidhura, një sistem digjital kastash të quajtur “Internet Pro”, ku një lidhje e vërtetë interneti është një privilegj elitist me çmime të larta dhe një treg paralel i zi i kartave SIM të autorizuara dhe VPN-ve klandestine.
Fatkeqësia brenda katastrofës – Gazeta financiare “Donya-e Eqtesad” e quajti atë një “tërmet të heshtur”: një dridhje që po godet ekonominë iraniane me të njëjtën forcë si bombardimet, por pa zhurmën e shpërthimeve.
Siç është rindërtuar nga “NetBlocks” dhe “Bloomberg”, vlerësimet flasin për 2.6 miliardë dollarë humbje të akumuluara, 80 milionë dollarë dëme në ditë në ekonominë digjitale, një milion vende pune të humbura tashmë dhe dy milionë të tjerë papunësi indirekte të vlerësuar.
3.5 milionë punëtorë potencialisht janë të prekur nga tkurrja industriale. Shitjet online kanë rënë me 80% dhe në janar, transaksionet financiare në vend kishin rënë tashmë me 185 milionë.
Ministri i Komunikacionit ka pranuar tashmë dëme prej 35.7 milionë dollarësh në ditë; analistët e pavarur e ngrenë standardin në midis 70 dhe 80 milionë dollarë në ditë, duke marrë parasysh efektet indirekte.
Më shumë se bombardimet, mbyllja e internetit është aktualisht përshpejtuesi kryesor i recesionit, pushimeve nga puna dhe rënies së sektorit privat në Republikën Islamike të Iranit.
Gjeografia e ndërprerjeve të energjisë – Irani nuk është i vetëm në gjeografinë e ndërprerjeve të energjisë.
Raporti vjetor i “Top10VPN” për vitin 2025, i publikuar në janar 2026, detajon një vit rekord për censurën digjitale: 19.7 miliardë dollarë dëme globale, një rritje prej 156% nga viti i kaluar.
Pati 212 ndërprerje të qëllimshme në 28 vende, për një total prej 120,095 orësh ndërprerje të shërbimit, një rritje prej 70% nga viti 2024.
Rusia kryesoi listën me 11.9 miliardë dollarë humbje, e ndjekur nga Venezuela (1.91 miliardë dollarë) dhe Myanmar (1.89 miliardë dollarë). Myanmar dhe Guinea Ekuatoriale ishin jashtë linje për të gjithë vitin kalendarik.
Nga viti 2020, deri më sot, ndikimi i përgjithshëm i vetëm ndërprerjeve të qëllimshme, ka arritur pothuajse në 80 miliardë dollarë.
Këto shifra pasqyrojnë një përmbysje historike: në dekadën e fundit, u mendua se interneti ishte i pakthyeshëm, një arritje graduale. Tani shihet se nuk është më një siguri dhe një e drejtë e pakthyeshme, përkundrazi.
Skenari – Ajo që po ndodh në Iran ngre një pyetje më të madhe dhe ndoshta më banale: po sikur të na ndodhë edhe ne?
Po sikur një ngjarje shkatërruese diellore, një sulm i koordinuar, një zinxhir ndërprerjesh të drejtuara nga shteti, një dështim teknik, një mungesë energjie ose ndonjë arsye tjetër, të shkaktonte që e gjithë bota të dilte “offline” (jashtë linje) për një ditë, një javë ose 81 ditë si Teherani?
Faktori i parë që duhet marrë në konsideratë, është pesha e ekonomisë digjitale. Sipas vlerësimeve nga Banka Botërore, Korporata Ndërkombëtare e të Dhënave (IDC) dhe vëzhgues të tjerë ndërkombëtarë, një pjesë në rritje e PBB-së globale varet drejtpërdrejt ose tërthorazi nga infrastruktura online: pagesat, logjistika, zinxhiri i furnizimit, trafiku ajror, “cloud computing”, shërbimet publike, kujdesi shëndetësor, energjia dhe komunikimet.
Dallimi midis ekonomive “digjitale” dhe “reale” është gjithnjë e më i paqartë, pasi pothuajse çdo sektor operon përmes rrjeteve të ndërlidhura të informacionit.
Faktori i dytë ka të bëjë me efektet sistemike të shkëputjeve. Studimet nga Iniciativa Globale e Rrjetit dhe Deloitte, tregojnë se në vendet me lidhje të lartë, edhe ndërprerjet relativisht të shkurtra mund të shkaktojnë dëme shumë më të mëdha ekonomike, sesa thjesht humbja e aksesit në internet.
Problemi nuk është vetëm ndërprerja e internetit në vetvete, por edhe ngadalësimi i vazhdueshëm i tregjeve, transportit, sistemeve të pagesave, administratave publike dhe aktiviteteve prodhuese.
Më thjesht, kjo do të thotë, që sa më shumë që një shoqëri varet nga teknologjia digjitale, aq më shpejt rritet kostoja e një shkëputjeje.
Së treti, vështirësia e matjes së vërtëtë të dëmit. Vlerësimet e disponueshme ndryshojnë shumë, sepse ato përpiqen të llogarisin fenomene të ndryshme, nga PBB-ja e humbur, te produktiviteti, te efektet indirekte në konsum dhe shërbime.
Por pothuajse të gjitha ato, konvergojnë në një pikë: interneti nuk është më një sektor i veçantë i ekonomisë; është infrastruktura mbi të cilën mbështetet tani pjesa më e madhe e funksionimit të përditshëm të shoqërive bashkëkohore.
Një ndërprerje e përhapur e energjisë, jo vetëm që do të prodhonte humbje progresive ekonomike, por edhe efekte të valëzuara që janë të vështira për t’u parashikuar.
Në orët e para, tregjet financiare, platformat e pagesave dhe komunikimet ndërkombëtare, do të përjetonin ndërprerje.
Në ditët në vijim, mund të shfaqen ngadalësime logjistike, probleme transporti, ndërprerje të zinxhirit të furnizimit dhe vështirësi operacionale për infrastrukturën e projektuar për të funksionuar me lidhje të përhershme.
Rasti iranian nuk paralajmëron domosdoshmërisht një skenar global identik, por tregon se sa shpejt një shoqëri bashkëkohore mund të zbulojë se lidhja nuk është më një mjet i thjeshtë teknologjik. Është bërë një kusht i nënkuptuar i funksionimit të ekonomisë, institucioneve dhe jetës së përditshme.
Nga ekonomia, te filozofia është një moment – Përgjigjet për pyetjet ekonomike janë relativisht të lehta për t’u gjetur, por pyetja e vërtetë që lind në këtë pikë është e një natyre tjetër: a mund ta imagjinojmë një botë pa lidhje interneti?
Përgjigja teknike është jo. Për të paktën 50 vjet, shkroi Luciano Floridi, nuk kemi jetuar “online” ose “offline”: jetojmë “onlife” (në jetë).
Infosfera nuk është një vend ku shkojmë për t’u lidhur, është vendi ku jetojmë. GPS-i që na tregon se ku jemi, kartela mjekësore që na tregon se si jemi, llogaria bankare që na tregon se çfarë mund të blejmë, aplikacioni i transportit publik, video-thirrja me gjyshen, pagesa për një kafe: gjithçka tani është brenda infrastrukturës digjitale.
Fikja e tij nuk do të thotë “të kthehemi siç ishim më parë”, sepse “para”, nuk ekziston më. Aftësitë, profesionet, zakonet, rrjetet sociale dhe logjistike që mbështetën botën para internetit, janë kryesisht të zhdukura.
Një shoqëri “offline”, sot nuk është një shoqëri e viteve 1990: është një shoqëri me një mijë forma të paaftësisë së papritur.
Dhe këtu Irani kthehet për të na dhënë mësimin më të rëndësishëm, një mësim që humbjet prej 2.6 miliardë dollarësh nuk arrijnë ta matin.
Meqenëse një kthim në të kaluarën nuk është i mundur, kur qeveria iraniane thotë se “interneti do të kthehet pas luftës” dhe ndërkohë hap një rrjet interneti për pak persona, me një mijë ndalime dhe kushte, një fakt tjetër bëhet i qartë: interneti nuk është më një e drejtë civile, por është bërë një lëshim, një privilegj i atyre që janë në anën e djathtë të pushtetit.
Sistemi “Internet Pro”, listat e bardha, kartat SIM “të bardha” që u jepen ndikuesve të regjimit, janë të gjitha mënyra se si Teherani po eksperimenton me një model interneti të bazuar në kasta.
Pyetja nuk është nëse do t’i mbijetonim një ndërprerjeje globale, por se sa të gatshëm dhe të lirë do të ishim për të tregtuar dhe shkëmbyer me njëri-tjetrin.
Përshtati: Gazeta “Si”
Copyright © Gazeta “Si”
Të gjitha të drejtat e këtij materiali janë pronë ekskluzive dhe e patjetërsueshme e Gazetës “Si”, sipas Ligjit Nr.35/2016 “Për të drejtat e autorit dhe të drejtat e tjera të lidhura me to”. Ndalohet kategorikisht kopjimi, publikimi, shpërndarja, tjetërsimi etj, pa autorizimin e Gazetës “Si”, në të kundërt çdo shkelës do mbajë përgjegjësi sipas nenit 179 të Ligjit 35/2016.
Lini një Përgjigje