Covid-19 dhe fuqia e memorialeve

Maya Lin ishte një studente 21-vjeçare e arkitekturës në Universitetin Yale. Në 1981, duke mos pasur përvojë profesionale, ajo paraqiti një projekt klase në një konkurs dizajni për një memorial për veteranët e luftës së Vietnamit. Dizajni i saj fitues, i ndikuar nga skulptura minimaliste dhe arti tokësor i skenës së artit të Nju Jorkut të viteve 1960 dhe 1970, shënoi një transformim në mënyrën se si komunitetet pranojnë humbjen dhe kujtojnë të vdekurit.
Dy sipërfaqe të mëdha të lakuara të granitit të zi me shkëlqim, të lëmuar, dalin nga toka, si një plagë në tokë, dhe takohen në një pikë. Emrat e të gjithë 57,000 veteranëve të zhdukur ose të vrarë janë gdhendur në gur. Megjithatë, edhe pse vazhdohet tw kihet respekt për punën e Linit, reagimi ishte i menjëhershëm dhe u shfaq një betejë midis konservatorëve dhe modernistëve. Politikanët e konsideruan punën nihiliste, një “përplasje të zezë turpi”. Si një kompromis, skulptori tradicionalist Frederick Hart u porosit për të krijuar një statujë prej bronzi të tre ushtarëve, të vendosur në njërën anë të memorialit të Linit.
Ndryshe nga pandemia e gripit të vitit 1918, për të cilën kishte pak memoriale, këshillat vendorë në Mbretërinë e Bashkuar tashmë kanë filluar planifikimin, komisionimin dhe hedhjen e peshës së tyre prapa fushatave të financimit për memoriale të përhershme për viktimat e Covid-19. Dhe ekzistojnë të gjitha indikacionet që skica do të marrë edhe një herë formën e statujave prej bronzi ose strukturave ose hapësirave më abstrakte. Kryetari i Bashkisë së Londrës, Sadiq Khan, ka hapur një kopsht përkujtimor në Stratford me një pemë për çdo lagje të Londrës, dhe projekte të ngjashme janë duke u eksploruar në Birmingham. Katedralja e Shën Palit po mbledh fondet për të ndërtuar një memorial fizik për ata që vdiqën.
Ndërkohë, këshilli i Bradford po mbështet një fushatë të financuar nga turma për një statujë të kapitenit Sir Tom Moore dhe në Barnsley këshilli ka porositur një statujë heroike prej bronzi të punëtorëve kryesorë. Kjo tregon që, përsëri, zgjedhja kryesore do të jetë midis figuracionit festues dhe një lloji soditës të abstraksionit. Pse këto janë bërë opsionet kryesore në hartimin e pwrkujtimoreve?
Memorialet jo-figurative u bënë të përhapura në një përpjekje për të kuptuar shkallën e gjerë të vdekjes në Luftën e Parë Botërore. “Tradicionalisht, një luftë do të përkujtohej me një statujë të një gjenerali mbi kalw”, thotë Dr Nicola Clewer, një pedagoge në shkollën e Shkencave Humane në Universitetin e Brighton. “Me mbërritjen e një lufte masive, së bashku me një ndjenjë në rritje se jeta dhe vdekja e ushtarëve të zakonshëm duhej të shënoheshin publikisht, kishte nevojë për të gjetur një gjuhë për të përfaqësuar një numër të madh ushtarësh. Vështirësia për ta bërë këtë në mënyrë figurative është një nga arsyet e largimit nga format figurative tek ato abstrakte”.
Për pjesën më të madhe, pra, në vend të gjeneralëve të bronzit kemi pllaka të mëdha prej guri, lista të zymta të emrave të gdhendur, kopshte përkujtimore, struktura të hapura boshe për të soditur shkallën e humbjes dhe, herë pas here, skulptura moderniste vërtet të rëndësishme. Ky abstraksion në rritje ishte pjesërisht për shkak të numrit të madh të vdekurve të paidentifikuar të luftës: varre për ushtarë të panjohur që u rritën në Paris dhe Londër, duke marrë një rëndësi më universale.
Në të njëjtën kohë, trauma po kuptohej në mënyra të reja. Frojdi, i cili kishte argumentuar shumë mirë se ëndrrat ishin përmbushja e dëshirave, shkroi në vitin 1920 se u trondit nga pacientët e tij që ëndërronin të ktheheshin në fushën e betejës. Ata ëndërruan për luftë, ai teorizoi, sepse ajo që kishin provuar ishte aq e frikshme sa nuk ishin në gjendje ta mendonin atë ndërsa ishin zgjuar. Ndërsa trauma u konsiderua e pashprehshme, përmendoret filluan të shprehnin vetë vështirësitë e shprehjes.
Holokausti e shpejtoi këtë lëvizje. Shumë menduan se, megjithëse krimet shkuan përtej fuqisë së gjuhës ose përfaqësimit vizual, serioziteti i tyre kërkonte një formë të dëshmisë materiale, të prekshme. Memoriali i Rachel Whiteread në Judenplatz, Vjenë, i ngjan një bunkeri betoni, me pjesën e jashtme që formon një hedhje të kundërt të rafteve të bibliotekës. Memoriali për Hebrenjtë e Vrarë të Europës (2005) në Berlin, i hartuar nga Peter Eisenman, përbëhet nga një vend i pjerrët në të cilin janë vendosur 2.711 pllaka betoni me lartësi të ndryshme në distanca të çrregullta. Duke njohur paaftësinë e fjalëve ose imazheve për t’u dhënë drejtësi ngjarjeve, këto vepra shfrytëzuan karakteristikat themelore dhe të dukshme të betonit që thjesht të qëndronte dhe të ishte e pranishme.
Gjithashtu u eksperimentuan edhe përkujtimet e përkohshme. Monumenti i Esther Shalev-Gerz dhe Jochen Gerz Kundër Fashizmit (1986) ishte një kolonë plumbi e gjatë 12 metra e ngritur në një periferi të Hamburgut, mbi të cilën artistët inkurajuan njerëzit të gdhendnin emrat e tyre. Ndërsa pjesa e poshtme e kolonës mbushej me shkrime dhe shkarravitje të njerëzve – Mbetet nën këmbë, e mbuluar me një pllakë në tokë që njofton: “Në fund të fundit, vetëm ne vetë mund të ngrihemi kundër padrejtësisë”.

Memoriali i Veteranëve të Vietnamit në Uashington

Së bashku me shijen në rritje të abstraksionit ishte një ndjenjë që memoriale të përhershme do të fshinin kompleksitetin e kujtesës ndërsa evoluon me kalimin e kohës. Artisti francez Christian Boltanski, kur u pyet në 1994 nëse do të bënte një memorial të Holokaustit, deklaroi se “nëse dikush do të bënte një memorial të tillë, do të duhej ta ribënte atë çdo ditë”. Kohët e fundit “Guardian” i bëri jehonë kësaj ndjenje në një editorial, duke bërë thirrje për memoriale “të papërshtatshme, delikate dhe kalimtare” për viktimat e pandemisë Covid-19.
Memoriale që kërkojnë të shprehin dimensionet e papërshkrueshme dhe të papërcaktueshme të humbjes janë kritikuar për dështimin e përshkrimit të ngjarjeve reale. Megjithatë, përmendoret figurative i përgjigjen një nevoje për ndjeshmëri, për një dëshirë për të kujtuar viktimat si individë të vërtetë të mishëruar me zgjedhje.
Graham Ibbeson është skulptori i porositur nga këshilli i Barnsley. “Dizajni im është i arritshëm, për komunitetin, rreth komunitetit, me kontributin nga komuniteti”, thotë ai. “Wshtë një memorial për reflektim dhe shpresë dhe një që në të vërtetë vë njerëzit e zakonshëm, të cilët kanë bërë gjëra të jashtëzakonshme, në një piedestal”.
Ekziston edhe çështja e mbajtjes së përgjegjësisë nga pushteti. “Ajo që do të mbahet mend në përkujtimet e ardhshme për viktimat e Covid-19 do të jetë edhe humbja e tmerrshme, masive e jetës dhe arsyet për një numër kaq të madh”, thotë Prof James Young, drejtori themelues i Institutit për Holokaustin, Gjenocidin, dhe Studimet e Kujtimit në Universitetin e Massachusetts, “përfshirë, në rastin amerikan, të paktën, dështimin e udhëheqjes politike gjatë administratës Trump për të vepruar në mënyrë agresive kundër përhapjes së pandemisë me të gjitha mjetet shkencore në dispozicion. Pavarësisht nëse e duan apo jo qeveritë, përmendoret Covid-19 do të kujtojnë humbjen dhe kush ishte përgjegjës për pjesën më të madhe të kësaj humbjeje, duke e përkulur domosdoshmërisht kujtesën drejt drejtësisë dhe përgjegjësisë”.
Memorialet simbolike mund të jenë gjithashtu efektive në këtë drejtim, natyrisht: dhjetëra mijëra zemra të pikturuara me dorë në Murin Kombëtar Memorial Covid përgjatë bregut jugor të lumit Thames të Londrës u organizua nga anëtarët e njw familjeje të pikëlluar. Ndërsa përfaqëson një shprehje të dashurisë, ajo vjen gjithashtu nga dëshira për t’i kërkuar llogari pushtetit. “Ne e kemi vendosur atë në zemër të kryeqytetit tonë në mënyrë që qeveria të mos i harrojë kurrë historitë personale në zemër të gjithë kësaj”, thotë Matt Fowler, bashkëthemeluesi i kwtij memoriali.
Mosmarrëveshjet midis mbështetësve të figuracionit dhe abstraksionit mund të pasqyrojnë ndryshime kolektive në ndjenja, të paktën që nga Lufta e Parë Botërore, rreth humbjes katastrofike. Midis theksimit të përhershmërisë shkatërruese të humbjes dhe dëshirës për të mbajtur marrëdhënie personale me të vdekurit, ne kalojmë midis një dëshire për të mbajtur realitetin material të njerëzve të humbur dhe një dëshire për të pranuar boshllëkun e mungesës së tyre. “Debati mbi qëllimin, formën dhe detyrën e një memoriali, në shumë mënyra, mund të jetë më i rëndësishëm se vetë memoriali,” thotë Klewer.
Plus, nuk ka asnjë gjuhë të vetme estetike të artit publik që mund të mishërojë këto zhvendosje emocionale. “Ndjesia ime është që bashkësi të ndryshme do të përgjigjen në mënyra të ndryshme”, thotë Young. “Disa që përqafojnë një modë bashkëkohore për kopshtet përkujtimore, duke kujtuar jetën me jetë, dhe disa komunitete do të përqafojnë impulsin e kuptueshëm për të madhëruar dhe festuar në figuracionin prej bronzi reaguesit e parë dhe punonjësit e kujdesit shëndetësor, sakrificat e të cilëve ndihmuan në shpëtimin e jetës. Unë nuk e shoh peizazhin përkujtimor Covid-19 si një konkurs me shumë zero, por si një përbërje të shumë llojeve të ndryshme të nevojave përkujtimore, që pasqyrojnë të gjitha llojet e ndjeshmërive estetike lokale, rajonale dhe kombëtare”.
“Unë mendoj se polarizmi abstrakt-figurativ ka ecur në rrjedhën e vet”, shton Young, “dhe me shtimet në zhvillim të mediave të reja në artin minimalist, tokën dhe peizazhin, artin e ujit, artin virtual, dixhital, instalimin dhe artin e zgjatur, komunitetet po i gjejnë të gjitha lloje mënyrash për të hapur hapësira në peisazhin, galeritë ose sferën dixhitale ku viktimat e Covid-19 mund të kujtohen dhe vajtohen në përputhje me nevojat e ndonjë komuniteti të caktuar”.
Do të ishte turp, pra, nëse komisionerët e memorialeve për viktimat e pandemisë do të humbnin nga sytë fuqinë e memorialeve – qofshin të përhershme apo të përkohshme, abstrakte ose figurative – të mbanin dhe të thellonin ndjenjat e kundërta rreth humbjes.

Të gjitha të drejtat e këtij materiali janë pronë ekskluzive dhe e patjetërsueshme e Gazetës “Si”, sipas Ligjit Nr.35/2016 “Për të drejtat e autorit dhe të drejtat e tjera të lidhura me to”. Ndalohet kategorikisht kopjimi, publikimi, shpërndarja, tjetërsimi etj, pa autorizimin e Gazetës “Si”, në të kundërt çdo shkelës do mbajë përgjegjësi sipas nenit 179 të Ligjit 35/2016.