Gjashtë mësime nga krizat më të mëdha financiare në histori

Mbyll sytë dhe imagjino këtë: një borxh që vetëm rritet, protesta që shtohen dhe një lider i ri që i frikësohet revoltës politike. Kështu, ai merr një hap ekstrem; fal të gjitha kreditë konsumatore që të ringrejë ekonominë dhe shoqërinë.

Është ky një përshkrim i së ardhmes në Amerikë, Europë apo Japoni? Këtu të shkon mendja, por në fakt kjo ka ndodhur në Babiloninë e lashtë.

Babilonia nuk kishte para në kuptimin e sotshëm, por kishte një ekosistem kompleks krediti midis tregtarëve, fshatarëve dhe familjeve të pasura, të shënuara në tabela allçie. Çdo disa dekada, këto borxhe kërcënonin një kaos politik. Kështu, udhëheqësit mesopotamë deklaronin “lirim borxhi”. Thyenin tabelat e allçisë si simbol i borxhit të falur, thotë Amanda Podany, historiane.

Stresi fiskal vazhdon ende sot të rëndojë botën, shtuar të gjitha problemet e tjera që kanë dalë rrugës. Javën e shkuar, FMN dhe Banka Botërore parashikuan se borxhi global ndaj PBB-së do të shkojë në 100% në 2029-n. Kjo është alarmante duke pasur parasysh edhe luftën në Lindjen e Mesme, krizën në tregjet energjetike, AI dhe spekulimet në tregun privat të kreditit. Pak para takimit, Ray Dalio, themeluesi i fondit hedge Bridgewater, paralajmëroi se presionet fiskale po ushqejnë konfliktet gjeopolitike dhe anasjelltas, duke krijuar, siç ka argumentuar edhe më parë, një lloj “lufte civile” të butë në SHBA.

“Ekonomia botërore përballet me një tjetër provë të vështirë,” tha Pierre-Olivier Gourinchas, kryeekonomisti i FMN-së, gjatë prezantimit të parashikimeve të fundit të Fondit Monetar Ndërkombëtar. “Rreziqet në kahun negativ janë qartësisht shumë të larta.”

Edhe pse financierët dhe shefat e ekonomisë përpiqen të shohin të ardhmen, disa prej tyre po lënë jashtë një burim tjetër të rëndësishëm njohurie, nëse jo frymëzimin për politika: historinë. Ndërsa është e lehtë të supozohet se jetojmë në një moment unik në evolucionin njerëzor, shumë nga sfidat me të cilat përballemi sot kanë jehona të çuditshme nga e kaluara.

“Ne ende analizojmë shpërbërjen e Perandorisë Romake, Perandorisë Britanike, Perandorisë Kineze dhe dështimet pas Luftës së Parë Botërore që çuan në Gjermaninë naziste,” vuri në dukje Jamie Dimon, CEO dhe kryetar i JPMorgan, në letrën e tij vjetore këtë muaj. “Megjithatë, ka trende të mëdha që duhet t’i studiojmë, ato janë si pllaka tektonike në lëvizje që mund të përcaktojnë rrjedhën e ardhshme të historisë.”

Ekonomisti John Kenneth Galbraith dikur bëri shaka se “mund të ketë pak fusha të veprimtarisë njerëzore ku historia ka kaq pak rëndësi sa në botën e financës”.

Gjashtë mësimet e mëposhtme nga e kaluara mbeten aktuale edhe sot.

Asetet e sigurta shpesh janë më të rrezikshmet

Asnjë investitori nuk i pëlqen të humbasë para në bursë apo në tituj. Por asnjë nuk duhet të habitet kur kjo ndodh. Kjo është një nga arsyet pse edhe krizat e mëdha të tregut, rrallë janë të mjaftueshme për të shkaktuar probleme të mëdha ekonomike. Për shembull, rënia e “Black Monday” në 1987 pati ndikim të papërfillshëm ekonomik. S&P 500 humbi pothuajse gjysmën e vlerës kur shpërtheu flluska “dotcom” në fillim të viteve 2000, por kjo shkaktoi vetëm një recesion të lehtë.

Megjithatë, sistemi financiar tenton të shembet kur letrat me vlerë që investitorët mendonin se ishin të sigurta rezultojnë të jenë krejt e kundërta.

Një nga shembujt më të hershëm është i ashtuquajturi “Trinity Default” i vitit 1557, kur Franca, Spanja dhe Holanda nuk shlyen borxhet e tyre dhe “tronditën financën dhe tregtinë e Europës deri në themele”, sipas një përshkrimi të mëvonshëm. Më vonë, frika për sigurinë e bonove të hipotekave amerikane të nivelit të lartë ishte ajo që shkaktoi kolapsin financiar të vitit 2007–08, pavarësisht se humbjet reale dolën relativisht të vogla.

Sot, bonot amerikane të thesarit (US Treasuries) shërbejnë si “aset pa rrezik” global, duke mbështetur jo vetëm buxhetin amerikan, por të gjithë sistemin financiar global të bazuar në dollar. Historia tregon se dëmi mund të jetë i madh nëse kjo siguri vihet seriozisht në dyshim.

Mark Twain vuri re se “nuk është ajo që nuk di që të fut në telashe. Është ajo që je i sigurt se e di, por që nuk është e vërtetë.” Financat janë një shembull i shkëlqyer i kësaj të vërtete.

Flluskat mund të jenë pozitive

Inteligjenca artificiale është një nga temat më të nxehta sot në financë, me analistët e JPMorgan që e quajnë investimin prej triliona dollarësh në qendra të dhënash dhe energji për t’i furnizuar ato “një ngjarje të jashtëzakonshme dhe të qëndrueshme të tregjeve të kapitalit”. Megjithatë, edhe 5 trilionë dollarët që JPMorgan vlerëson se mund të shpenzohen për AI dhe infrastrukturë të lidhur deri në vitin 2030 duken të vegjël krahasuar me zhvillimin më të madh të investimeve në histori: hekurudhat.

Ndërtimi, të cilin gjenerali William T Sherman e quajti “puna e gjigantëve”, përfshinte shpenzime gjigante kapitale të financuara kryesisht me obligacione.

Deri në vitin 1890, kompanitë hekurudhore në SHBA kishin emetuar rreth 5 miliardë dollarë obligacione. Duke e përshtatur me inflacionin, kjo është rreth 180 miliardë dollarë sot. Megjithatë, kjo nënvlerëson madhësinë reale të projektit, sepse ekonomia amerikane atëherë ishte shumë më e vogël. Në vitin 1890, 5 miliardë dollarë përfaqësonin rreth një të tretën e GDP-së së SHBA-së, pra një investim ekuivalent me mbi 10 trilionë dollarë sot.

Ky zhvillim solli edhe një kolaps epokal. Në vitin 1873, Jay Cooke & Co, banka kryesore e investimeve e kohës, u rrëzua nën peshën e obligacioneve të pashitura hekurudhore. Kjo shkaktoi një krizë të madhe financiare dhe nisi atë që dikur quhej Depresioni i Madh, deri kur u zëvendësua nga kriza edhe më e madhe e viteve 1930.

Karl Marx vërejti me kënaqësi në një letër disa vite më vonë: “Në të vërtetë, hekurudhat mbajnë një pamje prosperiteti duke akumuluar borxhe dhe duke rritur nga dita në ditë llogaritë e tyre të kapitalit.”

Megjithatë, bumi hekurudhor transformoi SHBA-në duke lidhur shtetet dhe duke e kthyer vendin në një fuqi industriale të pakrahasueshme. Shumë investitorë humbën gjithçka, por infrastruktura e ndërtuar mbeti një përfitim gjigant historik. “Ata krijuan modernitetin po aq përmes dështimit sa përmes suksesit,” sipas historianit Richard Ëhite.

A do të ndjekë AI një trajektore të ngjashme? A do të jenë infrastrukturat e saj po aq të qëndrueshme sa linjat hekurudhore? Nuk dihet. Por ngjashmëritë janë të dukshme.

Huamarrja është vdekjeprurëse

Mësimi i qartë i pothuajse çdo krize financiare është i vlefshëm për t’u përsëritur: leverage (huamarrja) është ajo që e kthen një zjarr në një ferr. Burimi dhe natyra e saj ndryshojnë vazhdimisht.

Gjithnjë e më shumë, një nga burimet kryesore është tregu i ashtuquajtur repo, riblerjet.

Siç sugjeron emri, ai përfshin shitjen dhe riblerjen e letrave me vlerë me një çmim pak më të lartë, ku diferenca funksionon si interes për një hua afatshkurtër. Për shembull, shitja e 10 milionë dollarëve obligacione për para në dorë, me marrëveshje për t’i riblerë për 10.1 milionë javën tjetër, është në thelb një hua njëjavore prej 10 milionë dollarësh me kolateral.

Obligacionet, aksionet, pasuritë e paluajtshme dhe asete të tjera kanë shërbyer si kolateral për hua për aq kohë sa ekziston financa. Obligacionet u shpikën në Venecian e shekullit XII për të financuar luftërat dhe u përdorën shpejt si kolateral. Por tregu modern i repo-s u shfaq më pak se një shekull më parë, kur Rezerva Federale e krijoi për të lehtësuar blerjen e obligacioneve amerikane për financimin e Luftës së Parë Botërore.

Që atëherë, tregu është rritur ndjeshëm dhe ka shkaktuar kriza të ndryshme, nga dështimi i Drysdale Securities në 1982 deri te kolapsi i LTCM në 1998. Në krizën globale të 2008-ës, ngrirja e tregut repo shkaktoi dështimin e Bear Stearns dhe Lehman Brothers.

Megjithatë, tregu vazhdon të rritet. Thesari amerikan vlerëson se tregu në SHBA është rreth 13 trilionë dollarë, ndërsa ICMA e vlerëson tregun europian rreth 14 trilionë euro.

Kompleksiteti është i rrezikshëm

Kur supercisterna Exxon Valdez u përplas dhe derdhi 11 milionë gallonë naftë në brigjet e Alaskës në 1989, ai pa dashje ndihmoi lindjen e derivativëve të kreditit.

JPMorgan ishte i ekspozuar ndaj humbjeve të mëdha dhe kërkoi një mënyrë për të menaxhuar rrezikun. Kështu u krijuan credit default sëaps.

Këto sollën përfitime, por më vonë çuan në krijimin e instrumenteve tepër komplekse si CDO-të sintetike, të cilat luajtën një rol të madh në krizën e 2008-ës.

Kjo krijimtari financiare gjithashtu frymëzoi fenomenin modern të “synthetic risk transfers”, që po shqetëson rregullatorët sot.

Këto janë transaksione ku bankat blejnë sigurim për kredi të këqija nga investitorët dhe kështu mbajnë më pak kapital rezervë. Ky është një treg që po rritet shpejt, me rreth 750 miliardë euro kredi të siguruara në SHBA, Kanada dhe Europë sipas Bankës për Rregullime Ndërkombëtare.

Por BIS paralajmëron se këto tregje kërkojnë monitorim të vazhdueshëm, sepse kompleksiteti mund të fshehë rreziqe serioze.

Nuk ka shumë gjëra të reja nën diell

Stablecoin-et (kriptomonedha me vlerë fikse) janë një tjetër temë e nxehtë sot. Mbështetësit thonë se ato e bëjnë sistemin më të shpejtë dhe më efikas, ndërsa kritikët paralajmërojnë për rreziqe ndaj stabilitetit financiar, krim dhe abuzim.

Por historia e Amerikës para Luftës Civile tregon një situatë të ngjashme.

Në periudhën “Antebellum”, SHBA nuk kishte bankë qendrore funksionale dhe çdo bankë e autorizuar nga shteti mund të lëshonte monedhë letre, supozohet e mbështetur nga ari. Në praktikë, hyrja në këtë biznes ishte shumë e lehtë dhe shumë institucione abuzonin.

Dallimi midis bankave të vërteta, “wildcat banks” dhe mashtrimeve ishte shumë i paqartë. Kjo krijoi kaos monetar që çoi në Panikun e 1857-s.

Më vonë, ligji i vitit 1863 kërkoi që bankat të mbështesnin paratë me obligacione shtetërore. Sot po tentohet diçka e ngjashme me stablecoin-et, përmes kërkesës që ato të mbështeten 1:1 me dollarë ose asete të sigurta.

Por pa rregullim të fortë, shumë ekspertë frikësohen se historia mund të përsëritet.

Krizat e reja lindin nga zgjidhjet e krizave të vjetra

Kriza e kursimeve dhe huave në SHBA është sot pothuajse e harruar, por ajo ishte një nga krizat më të mëdha bankare dhe ndihmoi në krijimin e krizës së vitit 2008.

Rritja e normave të interesit në vitet 1970–80 dhe rregullimet e kufizuara mbi bankat, së bashku me investime të rrezikshme në pasuri të paluajtshme, shkaktuan kolapsin e shumë bankave lokale.

Kostoja e pastrimit arriti rreth 200 miliardë dollarë për qeverinë amerikane.

Pasojat kryesore ishin rritja e tregut të kredive të mbështetura në tituj, derregullimi financiar dhe shpikja e derivativëve të kreditit, të gjitha faktorë kyç në krizën e 2008-ës.

Pas 2008-ës, rregullat u shtrënguan dhe sistemi bankar u forcua. Ai përballoi mirë edhe pandeminë.

Por kjo solli pasoja të tjera: bankat e mëdha u tërhoqën nga roli i ndërmjetësit në tregje, duke rritur paqëndrueshmërinë në kriza, ndërsa rreziku u zhvendos drejt “shadoë banking”, sektor më pak i rregulluar.

Në përfundim, kjo listë nuk është aspak e plotë. Ka shumë mësime të tjera nga mijëvjeçarët e krizave ekonomike dhe financiare.

Por ideja kryesore është e thjeshtë: studimi i historisë na bën më të mençur. Ata që nuk e bëjnë këtë janë të dënuar ta përsërisin atë, siç ka thënë Winston Churchill.

Edhe tabelat e allçisë së babilonasve nuk janë thjesht objekte muzeale, ato janë kujtesë e vazhdueshme e cikleve të historisë financiare.

Publikuar nga Financial Times

Të gjitha të drejtat e këtij materiali janë pronë ekskluzive dhe e patjetërsueshme e Gazetës “Si”, sipas Ligjit Nr.35/2016 “Për të drejtat e autorit dhe të drejtat e tjera të lidhura me to”. Ndalohet kategorikisht kopjimi, publikimi, shpërndarja, tjetërsimi etj, pa autorizimin e Gazetës “Si”, në të kundërt çdo shkelës do mbajë përgjegjësi sipas nenit 179 të Ligjit 35/2016.