Irena Beqiraj

Një krizë energjie apo një krizë inflacioniste shumëdimensionale?


Në 1346, “Vdekja e Zezë” përfshiu gjithë Europën. Menjëherë pas shpërthimit të saj, çmimet e të gjithë produkteve ranë. Numri i madh i vdekjeve, por edhe pesimizmi çuan në uljen e kërkesës për produktet kryesore të ekonomisë europiane të kohës siç ishin gruri dhe elbi. Me kalimin e pandemisë, brenda një periudhe trevjeçare, çmimet u dyfishuan. Pas rënies fillestare të kërkesës, rreth vitit 1347, problemi më i madh për ekonominë europiane u bë mungesa e fuqisë punëtore. “Dy pronarë që vrapojnë pas një punëtori”, ishte slogani që shpjegonte dinamikën që la prapa pandemia e vitit 1346. Rënia e prodhimit, por dhe rritja e pagave kontribuuan në rritjen e inflacionit të asaj kohe.

7 shekuj më pas, pandemia Covid-19 po lë pas të njëjtat pasoja edhe të njëjtën ecuri. Në Amerikë, Europë, që prej nëntorit 2020, inflacioni ka njohur rritje. Sërish është vënë re një ulje e fuqisë  punëtore, sidomos në sektorët e shërbimit, rritje të kostove të transportit, rritje e pagave në sektorë të ndryshëm, të cilat padyshim rrisin presionin për rritjen e çmimeve. Në korrik dhe gusht, Indeksi i Çmimeve të Konsumit u rrit me 5.3% në baza vjetore në Amerikë dhe me 4.5% në Europë. Ka debate nëse kjo rritje e inflacionit është e përkohshme apo e afatgjatë, gjë që tregon se ekonomistët refuzojnë ta njohin natyrën e inflacionit. Dhe situata aktuale është shqetësuese. Njësoj si 7 shekuj më parë, çmimet zakonisht ulen gjatë recesioneve, por, nga pesë recesionet globale të gjysmëshekullit të fundit, rënia e inflacionit e shkaktuar nga kjo pandemi ka qenë më e heshtura. Po ashtu rritja e tij, e cila ka filluar që nga maji i këtij viti, është rritja më  fulminante nga të gjitha rritjet e përjetuara në fund të recesioneve të mëparshme.

Para se të shfaqet tek Indeksi i Çmimeve të Konsumit, rritja e çmimeve reflektohet tek Indeksi i Çmimeve të Prodhimit. Për një lexues joekonomist Indeksi i Çmimeve të Prodhimit (PPI), mat ndryshimin e çmimit të produkteve dhe shërbimeve të ofruara në nivel prodhuesi. Kur një kompani duhet të paguajë më shumë për të prodhuar apo ofruar shërbime, kuptohet që pjesa dërmuese e kësaj rritjeje do të transferohet  te çmimet e konsumatorit, duke i rritur ato.

Grafiku tregon se gjatë periudhës së recesionit Indeksi i Çmimeve të Prodhimit ka rënë duke njohur rritje vetëm në korrik  2021, me 1.6%.

Kriza energjetike globale padyshim do të çojë në rritje të këtij indeksi edhe më pas në rritje të Indeksit të Çmimeve të Konsumit. Matje të këtij ndikimi ofron FMN-ja, e cila në 2017 studioi ndikimin e luhatjeve të çmimeve globale të naftës dhe burimeve të energjisë në inflacionin e brendshëm të 72 ekonomive (të zhvilluara  dhe në zhvillim), gjatë periudhës 1970-2015. FMN ka arritur në përfundimin se një rritje prej 10 për qind në çmimet globale të burimeve energjetike, çon në një rritje të inflacionin e brendshëm mesatarisht 0.4 pikë përqindje. Efekti i kësaj rritje zgjaste të paktën 2 vjet.

Së dyti, rritja e normave të inflacionit do të reflektohet te rritja e normave të interesit. Parathënia e këtij skenari ishte lajmi se qeveria po përgatitet që brenda këtij viti të emetojë një borxh  afatgjatë 15-vjeçar, si e vetmja mundësi për t’u mbrojtur nga risku i rritjes së normave të interesit. Pikërisht Rregulli i Taylor na mëson që normat e interesit duhet të rriten një herë e gjysmë më shumë se inflacioni. Pra, nëse parashikohet që inflacioni të rritet nga 2% në 5%, normat e interesit duhet të rriten me 4.5 pikë përqindje. Nëse kjo ndodh, normat afatgjatë të borxhit të brendshëm mund të kapin vlerën 7.5%. Rritja e normave të interesit do të rriste kostot e borxhit në buxhet, si dhe kostot e investimeve private dhe publike, duke ngadalësuar rritjen ekonomike.

Efekti i tretë lidhet me nivelin e lartë të borxhit sidomos atij në monedhë të huaj. Një krizë inflacioniste e borxhit është prag. Ajo nuk përcaktohet thjesht edhe vetëm nga niveli i Borxhit  Publik mbi Prodhimin e Brendshëm Bruto, i cili sot është 80% e PBB-së, por ajo ndodh atëherë kur borxhi publik rritet më shpejt sesa të ardhurat buxhetore që janë të nevojshme për t'i shlyer detyrimet që vijnë prej tij. Pandemia na gjeti në kushtet e një stanjacioni jociklik dhe me një përqindje të lartë të borxhit në monedhë të huaj. Vendimmarrja e qeverisë për një rritje të mëtejshme të borxhit publik në monedhë të huaj gjatë pandemisë na ekspozoi edhe më shumë para një krize të mundshme inflacioniste, e cila është shumë e vështirë për t’u kuruar, pasi mjetet në duar të politikëbërësve për të përballuar dhimbjet janë tanimë shumë të kufizuara.

Menaxhimi i kësaj situate shkon përtej “kujdesit” për shtresat në nevojë. Kurimi i inflacionit në kushtet e nivelit të lartë të borxhit kërkon harmonizim të politikave fiskale dhe monetare. Dhe në kushtet që jemi, rolin kyç e ka politika fiskale edhe rritja e të ardhurave buxhetore. Politika fiskale duhet patjetër të tentojë drejt zgjerimit të bazës tatimore në mënyrë që rritja e të ardhurave buxhetore të mos bëhet në kurriz të rritjes ekonomike, ose ndryshe me anë të rritjes së normave të taksave. Historia ekonomike është e mbushur me episode ku shumë përpjekje të stabilizimit monetar janë shkatërruar sepse politika fiskale ka dështuar.

Ndërkohë që dy pengesat më të mëdha për të administruar një krizë janë: a) mosnjohja e saj, dhe b)politikat ose kufizimet që vetë politikëbërësit i impostojnë vetes për të ndërmarrë veprime të nevojshme.

Por le të mos e humbasim optimizmin. Në një dalje publike, Kryeministri na informoi që përtej gjithë problemeve globale që kanë rënë mbi shpatullat e tij, është më në fund në dijeni se një krizë tjetër globale ka gjasa të kthehet në një krizë ekonomike kombëtare. Uroj, që në ditët në vazhdim të ndërmarrë gjithë veprimet e nevojshme për ta trajtuar këtë krizë jo thjesht si një krizë të përkohshme energjetike sepse për të gjitha arsyet e mësipërme dhe për fatin tonë të keq do të jetë një krizë shumëdimensionle, edhe e vështirë për t’u kuruar.


Copyright © Gazeta “Si”