.png)
Alfred Nobel, shpikësi i dinamitit, nuk vdiq në vitin 1888. Por vdiq vëllai i tij, Ludvig, një inxhinier. Në një ngatërresë, një gazetë franceze botoi nekrologjinë e Nobelit të gabuar, duke e cilësuar Alfredin si “tregtarin e vdekjes”. I tronditur dhe i shqetësuar për reputacionin e tij, ai vendosi të krijojë çmimet që do të mbanin emrin e tij.
Kjo është një nga historitë e shumta interesante në librin “Are They Dead Yet?”, një përmbledhje kujtimesh dhe reflektimesh mbi nekrologjitë nga Sam Roberts, një gazetar me përvojë në shkrimin e tyre për New York Times. Historia e Nobelit, në mënyrën e saj të veçantë, tregon edhe qëllimin më të thellë të leximit për njerëzit që kanë vdekur. Në thelb, nekrologjitë janë më pak dëshmi për fundin e jetës së dikujt dhe më shumë mësime se si të jetosh jetën tënde.
Të famshmit e vdekur mund të jenë frikësues. Siç thotë Roberts, është dëshpëruese të krahasosh arritjet e tyre me sukseset e vogla të jetës tënde. Sidomos nëse ke kaluar moshën 37 vjeç: kjo është mosha mesatare kur, sipas një analize, njerëzit arrijnë atë sukses për të cilin më vonë shkruhet nekrologjia e tyre.
Pse ata dhe jo ti, mund të pyesësh. Por, po të kishin mundësi të flisnin, edhe të vdekurit mund t’ua bënin të njëjtën pyetje të gjallëve. Roberts citon shkrimtarin amerikan David Hirshey: “Sado të suksesshëm të ishit, nëse po lexoj nekrologjinë tuaj, unë jam duke bërë më mirë se ju.”
Përveçse u japin të gjallëve një ndjesi lehtësimi, njerëzit e nderuar që kanë vdekur na mësojnë edhe se si fitohet vlerësimi i shoqërisë.
Kriteret për të qenë pjesë e elitës që përfundon në nekrologji kanë ndryshuar me kalimin e kohës. Për shembull, vdekjet e sportistëve dhe artistëve të spektaklit u konsideruan më të rëndësishme në fundin e shekullit XX sesa në fillim të tij.
Në të kaluarën, gratë dhe minoritetet shpesh liheshin padrejtësisht në hije, jo vetëm sepse kishin më pak gjasa të mbanin poste me pushtet.
“Që të vlerësohesh”, shkruan Roberts, “fillimisht duhet të të vërejnë.”
Nëse të vdekurit tregojnë se si brezat e ardhshëm i matin arritjet, ata na sugjerojnë gjithashtu se si duhet të peshojmë meritat personale kundrejt gabimeve.
Është ngushëlluese të mësosh se shumë karriera të mëdha kanë pasur edhe dështime dhe gabime. “Kur një gabim përcakton rrjedhën e një jete”, pyet Roberts, “dhe kur një njeri arrin ta sfidojë atë?”
Ai përmend Irving Kaufman, gjyqtarin që në vitin 1951 dënoi me vdekje Julius dhe Ethel Rosenberg për spiunazh, por që njëkohësisht ishte edhe mbështetës i fortë i lirisë së shprehjes.
Ndonjëherë është e vështirë të vendosësh se ku përfundojnë virtytet dhe ku fillojnë të metat. “Thuaj ç’të duash për Boris Yeltsinin”, nisi një nekrologji për udhëheqësin rus të njohur për problemet me alkoolin, “dhe me shumë gjasa ke të drejtë.”
Në përgjithësi, vdekja është gjëja më pak interesante për njerëzit që kanë vdekur.
“Vdekja nuk është një ngjarje e jetës”, argumentonte Ludwig Wittgenstein dhe, megjithëse forma e nekrologjisë duket e zymtë, vdekja në vetvete mezi zë vend në to.
Sipas Roberts, zakonisht fjala “vdiq” përmendet vetëm një herë.
Nekrologjitë janë shumë më pak mortore sesa një pjesë e madhe e lajmeve, të cilat shpesh përqendrohen te vrasjet, luftërat, fatkeqësitë natyrore dhe ngjarje të tjera tragjike.
“Nekrologjitë kanë të bëjnë me jetët, jo me vdekjet”, përmbledh Roberts.
Dhe jetët nuk janë si ndeshjet e basketbollit, ku rezultati përcaktohet në sekondat e fundit. Fundi nuk e fshin apo tejkalon atë që ka ndodhur më parë; fjalët e fundit rrallëherë shprehin thelbin e një personi.
Autori është skeptik ndaj thënieve të famshme që u atribuohen njerëzve në shtratin e vdekjes. A e tha vërtet Groucho Marx: “Të vdes, e dashur? Pse, kjo është gjëja e fundit që do të bëja!”
Një lutje e dëshpëruar që i atribuohet Pancho Villas, revolucionarit meksikan, duket më e besueshme: “Mos lejoni që të përfundojë kështu, tregojuni se thashë diçka.”
Ideja se skenat e fundit të jetës janë vetëm një pjesë e një historie më të gjatë, e përmbledhur në nekrologji, ndonjëherë ndihet veçanërisht fort nga njerëzit që kanë humbur një të afërm.
Kujtime të largëta, gjysmë të harruara për një njeri të dashur mund të rikthehen papritur, duke u dukur po aq të gjalla sa kujtimet e sëmundjes së tij të fundit dhe dobësimit fizik.
Dhe ato janë po aq të vërteta.
Babai i moshuar që në ditët e fundit të jetës kishte nevojë për kujdes të vazhdueshëm nuk është më “i vërtetë” sesa burri energjik që dikur të mbante mbi shpatulla.
Gazetat shpesh publikojnë me nekrologjitë fotografi të njerëzve në moshë të thyer, por nuk ka asgjë të gabuar të zgjedhësh një fotografi të tyre nga vitet e rinisë.
Të vdekurit nuk janë më shumë 80-vjeçarë sesa janë 18-vjeçarë.
Një mësim i fundit që na japin nekrologjitë lidhet me kohën dhe rendin e ngjarjeve.
Pothuajse asnjë prej njerëzve për të cilët shkruhen nekrologji nuk ka mundësi t’i lexojë ato. Megjithatë, Roberts tregon raste kur njerëz me humor kanë tentuar të kontrollojnë paraprakisht shkrimet që ishin përgatitur për vdekjen e tyre, madje disa kanë provuar t’i shkruajnë vetë.
Në vitin 1891, ndërsa po i afrohej fundit të jetës, P.T. Barnum, showmani i njohur amerikan, dëshironte me çdo kusht ta lexonte nekrologjinë e tij.
New York Evening Sun ia plotësoi dëshirën me titullin: “BARNUM I MADH DHE I VETËM. AI DONTE TË LEXONTE NEKROLOGJINË E TIJ; JA KU ËSHTË.”
Ky paradoks është një nga zhgënjimet edhe të fjalimeve përkujtimore: të vdekurit nuk kanë mundësi të dëgjojnë se sa shumë janë dashur dhe respektuar.
Mund të jetë tepër vonë për të imituar veprat madhështore që përjetësohen në nekrologji, por, për fat të mirë, këtë problem mund ta ndihmoni ta zgjidhni.
Mendoni për njerëzit që doni dhe admironi dhe tregojuni tani, sa janë ende gjallë, se sa shumë i vlerësoni.
Copyright © Gazeta “Si”
Të gjitha të drejtat e këtij materiali janë pronë ekskluzive dhe e patjetërsueshme e Gazetës “Si”, sipas Ligjit Nr.35/2016 “Për të drejtat e autorit dhe të drejtat e tjera të lidhura me to”. Ndalohet kategorikisht kopjimi, publikimi, shpërndarja, tjetërsimi etj, pa autorizimin e Gazetës “Si”, në të kundërt çdo shkelës do mbajë përgjegjësi sipas nenit 179 të Ligjit 35/2016.
Lini një Përgjigje