Kinema

Willem Dafoe zhvesh Van Gogh-un nga miti

Jerry  Saltz/New York  Magazine – Aktori Willem Dafoe dhe unë, njihemi prej fillimit të  viteve ’80, kur ai ishte atëkohë një aktor i jashtëzakonshëm në avangardin  “Performing Garage”, ndërsa unë dikush që rrekesha të bëhesha artist – ose çfarëdo – në po atë skenë. Por nuk e kishim parë edhe aq shpesh njëri-tjetrin, përpara se të uleshim për të folur rreth performancës së  tij gozhduese në “At  Eternity’s Gate”, (Te Porta e Përjetësisë), filmi i ri i regjisorit Julian Schnabel, rreth ditëve të fundit të Vincent van Gogh-ut, në të cilin Dafoe interpreton artistin, më  pak si  legjenda e torturuar që ishte kthyer në parafytyrimin popullor dhe më shumë burrin kërkues, luftëtar dhe të dalldisur që ishte në jetë. 

A  mund të të quaj Willy?

Mund të më quash Willy. Vetëm disa njerëz mund të më thërrasin gjithnjë Willy. Por nuk të  kam parë ka kohë. 

E nisëm në artin e qytetit bashkë, dy dështakë nga Midwest. 

Është e vërtetë. 

E mban mend që të çova ty dhe tët bir Jack-un, në shtëpi nga spitali, një ditë pasi kishte lindur, më 1982-shin?

E mbaj mend, çmenduri, çmenduri. 

E di që ke kaluar një jetë në botën e artit. Ç’marrëdhënie ke pasur me Van Gogh-un, përpara filmit “At Eternity’s Gate”?

Pak a shumë si ajo e shumicës së njerëzve, madje atyre jashtë botës së artit. 

Ç’ishte ai për ty? A ishte ai miti romantik i artistit të trazuar?

Nuk e kuptoja në fillim. Nuk do mburrem e të them se e kuptoj tani, por gjatë filmit pata një marrëdhënie të thellë me veprën e tij. Një nga çelësat për t’iu qasur këtij filmi ishte të mësoja si të pikturoja. Ajo ma ndryshoi vërtet sesi e shoh pikturën dhe veçanërisht pikturën e tij. Duhet të pikturoja. Po xhironim me një kamera fluide, shumë të gjerë. Nga ana praktike nuk kishte kuptim. Nuk kishte prerje përpara editimit; nuk kishte piktor dublues. Mund të shihet shumë pikturim gjatë filmit. 

E dua atë proces. Është një nga gjërat më të mistershme që mund të shohësh në botë dhe ky film ka shumë nga kjo. 

Më e rëndësishmja ishte të pikturoja ato këpucë, në fillim të filmit. 

Di se të gjitha veprat janë rikrijuar për filmin. I pikturove ti Këpucët? Mendoja se e kishte bërë Schnabel. 

Dukej  si  mut  për  një  farë  kohe.  Ngjyrat dukeshin  gabim.  Nuk  kishte  ngjashmëri, nuk  dukej  si  këpucë,  pastaj gjurmët  e  bojës  u  mblodhën dhe  pastaj,  bum  –  u  bë  diçka. Dhe  nuk  është  ndonjë  ngjashmëri e  mirë,  por  mbërthen  shpirtin, mbërthen  përjetimin  e  atyre  këpucëve dhe  publiku  është  aty  për  të  parë  atë  bum. 

Van  Gogh  është  ai  artist  i  mahnitshëm  ku  sheh  pikturën  –Këpucët  –  dhe  gjurmët  e  bojës  në  të  njëjtën  kohë.

Mund  të  thosha  që  kjo  është  e  drejtë. 

Dhe  është  thuajse  e  mbinatyrshme,    sesi  mendja  trazohet  mes  të  dyjave. 

Po,  por  ndodh  pas  një  farë  trajnimi  apo  përvoje.  Gjithnjë do  ta  mbaj  mend  herën  e  parë  kur  Juliani më  futi  në  atmosferë.  Ai  thjesht  tha:  “A  e  sheh  atë  qiparis?  Pikturoje!” I  thashë  “Në  rregull.”  Nisa  ta  pikturoja dhe  isha  në  ngut  për  të  pikturuar një  pemë.  Ai  erdhi  dhe  më  tha:  “Prit.  I  sheh  ata  vendet  e  errët,  a  e  sheh  atë  terr  aty-  epo,  nuk  e  di  nëse  është  terr,  por  e  sheh  atë  errësirë,  aty  dhe  atje?” Më  tregoi  ato  zona  dhe  shtoi:  “Fute  aty  brenda.” Nisa  ta  bëj.  Ai  më  tha:  “E  sheh  atë  lloj  të  verdhe?”  Ku  e  sheh  të  verdhën, i  thashë.  M’u  duk  vetja  fëmijë-  ku  e  sheh  të  verdhën? Nisa  ta  bëja  dhe  nisa  të  shoh  që  nuk  bëhej  fjalë  për  dekonstruksionin.  Bëhej  fjalë  për  të  pikturuarit dhe  dritën.  Ishte  një  përshtypje e  madhe.  Ndoshta kjo  është  abc-ja e  pikturës.  Nuk  e  di.  Por,  për  mua  –  nuk  jam  piktor  –  ta  kuptoja këtë,    ishte  emocionuese. Në  film,  ai  flet  sesi  piktura  është  atje,  në  natyrë.  Nuk  e  shpik  pikturën;  thjesht duhet  ta  çliroj. Ai  lloj  vështrimi tek  një  pemë  –  të  mos  ngutesh ta  quash  pemë,  por  të  shohësh  se,  si  një  vorbull  dridhme dhe  një  marrëdhënie gjurmësh,  e  kris  ndjesinë  e  realitetit. 

Në  ç’kuptim?

Ndonjëherë  zhdukesh  në  veprim  ose  bëhesh  pjesë  e  lëndës  së  një  aktiviteti  apo  të  një  pjese,  e  një    narrative  apo  e  një  pikture.  Është  një  përvojë  tuhasje  fetare.  Pastaj  vjen  në  jetë.  Si  i  pajton  këto  dy  ndjesi?  Si  e  përballon  atë  lloj  ndjesi  të  pranisë  dhe  angazhimit  që  ke  ndonjëherë  përmes  asaj  që  bën  dhe  e  aplikon  në  jetë?  Jo  thjesht  të  jesh  një  person  i  ndershëm,  por  të  jesh  syçelët.  Kjo  është  kryesorja.  Në  film,  sikur  e  gatuajnë  tek  kjo.  “Ç’mendon  se  mund  të  bësh?  Van  Gogh,  thotë:  “T’i  zgjoj  në  jetë.”  “A  mendon  se  po  flenë?”  Ai  thotë:  “Po,  ashtu  mendoj.”

Më  pëlqen  sesi  filmi  e  ndryshon  nocionin  tonë  rreth  Van  Gogh-ut  si  një  burrë  i  çmendur. 

Ajo  ide  e  artistit  të  trazuar,  se  të  vuajturit  është  një  parakusht,  nuk  është  diçka  me  të  cilën  ndihem  rehat,  ndërsa  plakem.  Kur  isha  më  i  ri,  po,  sepse  të  duhet  të  fitosh  ndjeshmërinë.  Shpesh  të  duhet  ta  bësh  këtë  përmes  një  lloj  krize  apo  detyrimi.  Ndërsa  plakesh,  ndiej  se  mirësia  është  e  rëndësishme,  qartësia  është  e  rëndësishme.  Nuk  jam  shumë  i  interesuar  rreth  konfliktit.  Jam  më  i  interesuar  tek  paqja  sesa  zemërimi,  tani. 

Një  tjetër  çudi  është  se  je  63  vjeç.  Van  Gogh  në  film  është  37. 

Gjë  për  të  cilën  dua  të  flas  me  ty,  sepse  më  ngre  nervat  kur  njerëzit  e  thonë  këtë. 

Mendova  se  isha  i  vetmi  që  e  kisha  vënë  re!  Dhe  nuk  e  kisha  vënë  re  deri  tani,  së  fundmi. 

E  kam  dëgjuar  disa  herë  për  shkak  të  atyre  talljeve  në  internet.  E  vërteta  është,  mendo  rreth  saj,  Jerry.  Je  djalë  i  mençur.  Nisa  të  mendoja  se  në  moshën  37-vjeçare  dukej  shumë  i  vrarë.  Tridhjetë  e  shtatë  në  Francën  e  1890-ës.  Bëra  disa  kërkime.  Pashë  moshën  mesatare  të  vdekjeve  në  Francë  dhe  ishte  48.  Kështu  që  nuk  ishte  burrë  i  ri. 

As  nuk  e  kisha  vënë  re,  derisa  nisa  të  përgatitesha  për  intervistën. 

Gjithashtu,  unë  jam  një  63-vjeçar  shumë  rinor. 

Ke  interpretuar  shumë  artistë,  çuditërisht  shumë.  Nuk  do  të  numëroj  Jezusin,  por  ke  interpretuar  gjithashtu  T.  S.  Eliot  dhe

  Pasolinin.

Pasolinin  në  ditët  e  tij  të  fundit. 

Kur  unë  isha  i  ri,  të  thoshe  se  ishe  artist  ishte  mendjemadhësi  dhe  fjalë  e  ndyrë. 

Si  kështu?

Ti  vjen  nga  Midwest. 

E  di.  Nuk  vij  nga  arti. 

Artist  ishte  një  term  i  sofistikuar për  dikë  që  ishte  elitë  dhe  vepronte në  këto  qarqet e  njerëzve  të  pasur.  Njeriu mesatar  i  jakave blu  nuk  kishte vlerësim  për  artin  për  shkak  të  asaj  shprehjeje  “edhe  çuni  im  mund  ta  vizatojë  atë.” 

Ke  folur  sesi  vëllai  yt  mori  një  plumb  për  ty:  ai  u  bë  kirurg,  kështu  që  nuk  kishe  të  njëjtin  presion  për  të  gjetur  një  punë  të  vërtetë.  Po  mendoja  rreth  Theo-s  dhe  Vincent-it.  Theo-ja  është  në  botën  e  vërtetë.  Në  fakt  Theo  punon  në  një  ekuivalente  të  Galerisë  Gagosian.  Ai  ka  shumë  kontakte.  Dhe  van  Gogh  nuk  ishte  i  panjohur  nuk  kohën  e  tij.  Van  Gogh  është  në  një  farë  mënyre,  historia  e  një  artisti  të  varfër  dhe  të  famshëm.  Shumë  artistë  në  Paris  njihnin  çdo  lëvizje  që  bënte  Van  Gogh.  Jo  domosdoshmërisht  e  dashuronin,  por  shumë  prej  tyre  e  dinin  se  ky  holandez  ishte  në  pararojë.  Nuk  është  një  histori  romantike  dështimi.  Të  gjithë  e  dinin  se  ishte  i  madh. 

Dhe  njerëzit  nuk  e  dinë  këtë. 

Ky  film  nis  të  lëvizë  gjilpërën  në  drejtimin  e  duhur. 

Nuk  jam  i  sigurt  se  filmi  e  ndryshon  aq  shumë  këtë,  por  Juliani  ishte  shumë  i  fiksuar  pas  kësaj.  Ai  thoshte  “Nuk  ishte  i  panjohur!”  Ajo  historia,  pastaj,    se  kishte  shitur  vetëm  një  pikturë  –  ai  kishte  kontakte  dhe  njerëzit  flisnin  rreth  tij. 

Ju  djema,    nuk  jeni  marrë  shumë  me  prerjen  e  veshit,  gjë  që  më  pëlqen. 

As,  ai. 

As  Van  Gogh-u.

Ai  në  të  vërtetë tha  se  nuk  qe  asgjë. Por  për  shumicën e  njerëzve,    ishte prova  se  i  kishin  dalë  mendtë,  që  është  krejt  e  arsyetueshme. 

  Absolutisht.  Nëse  pret  veshin…

Aspak  ide  e  mirë.  Nuk  kam  ndërmend  ta  bëj. 

A  ke  ndonjë  të  parapëlqyer  nga  Van  Gogh  që  e  përzemër?

Këpucët,  sepse  nuk  kisha  asnjë  marrëdhënie  me  to  përpara  dhe  tani  kam.  Gjithashtu  më  pëlqen  vizatimi. 

Edhe  mua.      

Janë  aq  të  dëlira  dhe  duken  thuaje  naive,  por  janë  shumë  të  urta  dhe  të  qarta  dhe  nuk  janë  kapardisëse.  Janë  të  bukura  dhe  të  përpiqesh  t’i  kopjosh  –  nuk  e  sheh  shumë  këtë  në  film,  por  jam  praktikuar  me  ato  shtjellat  e  qiparisave.  Për  mua,  kjo  të  çon  në  një  botë  tjetër.  Kjo  është  modernia. 

Mendoj  se  ky  është  një  vëzhgim  historik  i  artit  më  të  mirë.  Shpesh  jam  zemëruar.  Mendojdreqi  e  mori,  Van  Gogh,  ti  ia  ke  arritur  në  vizatimet  e  tua,  teveqel.  Është  atje.  Të  duhej  pak  më  shumë  kohë  për  ta  përpunuar  në  pikturat  e  tua.  Megjithëse  është  në  piktura.  Del  ende  rrotull…  Sikur  të  kam  parë  nëpër  galeri. 

Është  një  nga  të  parapëlqyerat  e  mia.  Kam  mësuar  më  shumë  rreth  aktrimit  nga  galeritë  dhe  vallëzimi,  sesa  nga  të  parit  teatër  apo  film. 

Si  ka  ndodhur  kjo?

Duke  lënë  shenja.  Ka  të  bëjë  rreth  grumbullimit  të  veprimeve,  që  janë  një  shprehi  e  jetës  tënde.  Nuk  është  interpretim.  Nuk  është  “Na  duhet  e  verdha  këtu,    kështu  që    po  e  fus  të  verdhën  aty”.  Është  intuitive,  dhe  është  një  gjë  e  gjallë  që  merr  frymë. 

 

Më Shumë