.png)
Gazeta Si – Një përzierje sikleti dhe mirësjelljeje, dukej te dy oficerët e policisë, të cilët, muaj më parë, më treguan rrugën për te rezidenca e Enver Hoxhës – diktatorit që sundoi Shqipërinë për më shumë se dyzet vjet.
Ishte një siklet që e ndjeva thellë dhe në mënyrë të prekshme, sapo mbërrita para vilës. Ajo ishte ruajtur në mënyrë të përsosur, por nuk kishte asnjë tabelë treguese dhe dukej e zbrazët – ose, të paktën, e mbyllur për vizitorët.
Të njëjtin siklet ndiej edhe tani, ndërsa tërheq valixhen me rrota dhe çantën e shpinës përgjatë perimetrit të dy prej katër anëve të vilës, nën diell dhe në temperatura që i afrohen dyzet gradëve.
Mbi murin e ulët që kufizon pronën, një shitës librash ka rreshtuar në çifte disa qindra libra të përdorur. Shumë prej këtyre vëllimeve janë shkruar nga vetë Enver Hoxha – dhjetëra e dhjetëra libra që trajtojnë një gamë të gjerë temash.
Janë libra që nuk janë ribotuar në Shqipëri që nga rënia e diktaturës, e megjithatë mund t’i gjesh pothuajse në çdo cep rruge, duke pasur parasysh numrin e madh të tezgave të improvizuara të librave të përdorur që gjenden kudo nëpër qytet.
Pas pak, shfaqet dikush: një burrë me uniformë dhe një grua e re ecin përgjatë rrugicës së gjatë që të çon te njëra nga hyrjet dhe burri me uniformë heq shulin që mban të mbyllur portën.
Më thanë se hyrja për banorët ndodhet në anën e tretë, përballë një rrugice që mua më ishte dukur e bllokuar për shkak të punimeve të vazhdueshme – dhe në fakt, ashtu ishte.
Instituti Italian i Kulturës më kishte njoftuar se në hyrje do të qëndronin roje të Gardës së Republikës. Vila mbetet pronë e shtetit shqiptar.
E kisha imagjinuar se do të më duhej të tregoja dokumentin e identifikimit ose të jepja një fjalëkalim sa herë që hyja apo dilja; por, pak më vonë, roja më tregoi mënyrën se si mund të hyja e të dilja pa shqetësuar askënd.
Ndonëse rojet e Gardës së Republikës janë në thelb kujdestarë dhe kabina e tyre shërben si një lloj poste portieri, ata duket se – pa dashje – ruajnë një lidhje me të kaluarën ogurzezë të këtij vendi.
Gjatë regjimit, e gjithë zona e Bllokut ishte vendbanimi i zyrtarëve më të lartë të partisë; ishte një zonë e paarritshme, e ruajtur nga roje të armatosura.
Sot, kjo zonë është shndërruar në zemrën e jetës së natës në qytet, ku shumë prej lokaleve më në zë ndodhen në vilat e rinovuara të personaliteteve të asaj epoke.
Ndërkohë, Vila 31 – ku për dekada të tëra diktatori urdhëronte censurimin e çdo vepre arti që nuk i pëlqente, ndalonte librat e huaj dhe urdhëronte arrestimin apo edhe masa më të rënda ndaj artistëve e shkrimtarëve që i konsideronte të rrezikshëm për regjimin – është shndërruar gjatë vitit të fundit në një qendër për shprehjen artistike, e drejtuar nga fondacioni francez, “Art Explora”.
Së fundmi, falë një nisme të Alessandro Ruggera-s, drejtorit të Institutit Italian të Kulturës, ajo është bërë gjithashtu një rezidencë për shkrimtarë.
Gruaja e re – Doruntina Vinca, asistente e drejtores, Nita Deda – më thotë t’i lë valixhet dhe më bën një xhiro nëpër shtëpi.
I lodhur dhe i nxehur nga vapa, e kam të vështirë të ndjek atë që thotë në anglisht, ndonëse kuptoj se po i përshkruan dhomat sipas funksionit të tyre aktual.
Unë jam i interesuar për të kaluarën. Dhoma ime – ajo e miqve numër 2, e pajisur me një korridor ngjitur me të, të mbushur me dollapë të lartë rrobash dhe një banjë – ndodhet në katin e dytë.
Kjo njësi banimi ka përmasat e një apartamenti të madh. Mbi shtrat, në vend të posterave të zakonshëm që gjenden në çdo hotel, varet një pikturë origjinale e Fatmir Haxhiut – një figurë kryesore e realizmit socialist.
Është gjigante – me sy të lirë, rreth dy metra me pak më shumë se dy – dhe paraqet dy partizanë të armatosur, ndërsa një i tretë mban flamurin shqiptar.
Ata do të ruajnë ëndrrat e mia, i them vetes për t’u qetësuar. Të nesërmen, do ta bëj sërish xhiron dhe, me kërkesën time, drejtoresha do të më shpjegojë se çfarë kanë qenë dikur secila dhomë dhe korridoret.
Mobilimi ka mbetur i pandryshuar – modest, pa asgjë luksoze apo të tepruar: mobilie të stilit modernist italian të viteve ’70.
Ndryshe nga rezidencat e tjera në Evropën Lindore që u plaçkitën pas rënies së regjimeve të ndryshme, Vila 31 ka mbetur e paprekur.
E vetmja gjë që gjendet me bollëk është hapësira. Në total, vila shtrihet në katër mijë metra katrorë dhe ka mbi njëqind dhoma – pa llogaritur tunelet nëntokësore, të cilat nuk do të mund t’i shoh.
Hapësirat që tani shërbejnë si atelie artistësh, dikur ishin apartamentet e familjes së Enver Hoxhës. Zyra e tij ka mbetur e paprekur: e njëjta tavolinë pune, të njëjtat divane, pikturat e realizmit socialist dhe një bibliotekë plot me libra që ishin të ndaluar për pjesën tjetër të popullsisë shqiptare.
Dhoma ime i përkiste njërit prej dy djemve të tij. Nuk doja të dija se cilit. Nuk shkrova asnjë rresht të vetëm në hapësirat e përbashkëta të vilës. Lokalet aty pranë ishin më të mira, edhe pse dikur mund të kenë qenë rezidenca po aq ogurzeza.
Në gjurmët e një miku
Ditën e fundit të qëndrimit tim, i vura vetes një detyrë. Po kërkoj rrugën që mban emrin e Alessandro Leogrande-s; ajo ndodhet pak më larg se një kilometër.
Ndërkohë, vetëm pak qindra metra më tutje, çdo mbrëmje në orën 19:00 zhvillohet “Revolucioni i Flamingove”.
Prej më shumë se dy muajsh, mijëra njerëz kanë dalë në rrugë me sloganin “Shqipëria nuk është në shitje”.
Në krye të tyre qëndrojnë shumë – vërtet shumë – të rinj; ata refuzojnë të detyrohen më të largohen nga vendi i tyre dhe nuk e pranojnë dot zhvillimin e shfrenuar e të pakontrolluar të bregdetit (lëvizja lindi paralelisht me nisjen e punimeve për mega-resortin që dhëndri i Trump-it planifikon të ndërtojë në ishullin e Sazanit, përballë bregdetit të Vlorës).
Prej më shumë se dy muajsh, ata kërkojnë dorëheqjen e të gjithë klasës politike – si të shumicës në pushtet, ashtu edhe të opozitës.
Në mbrëmje, unë endem mes tyre, duke u ndier herë si i huaj, e herë si pjesëmarrës, sepse vendet që ka marrë në zotërim Kushner-i më prekin thellë në zemër.
Nuk do ta kuptoj kurrë plotësisht nëse ishte privilegji apo sikleti ai që, në fund të fundit, e përcaktoi për mua këtë rezidencë krijuese.
Takimi në Bibliotekën Kombëtare – ku jam ftuar të flas për librat e mi, si dhe për veprën e Daniele Del Giudice-s dhe Antonio Tabucchi-t – nuk ofron shumë qartësi lidhur me këtë çështje.
I pranishëm është shkrimtari, Besnik Mustafaj, i cili ka shërbyer si ministër i Punëve të Jashtme në vitet 2005-2007.
Disa nga librat e tij janë botuar në Itali; më i fundmi, “Nel nome della madre e del figlio”, u botua nga shtëpia botuese “Castelvecchi” në vitin 2025.
Ai më pyet se ku po qëndroj në Tiranë. Alessandro Ruggera shpjegon natyrën e rezidencës dhe qëndrimin tim te Vila 31.
“Edhe Ernesto Sábato, shkrimtari argjentinas, ka qenë mysafir në këtë vilë”, thotë ai. Ai ishte ftuar aty në vitin 1995 për të marrë Çmimin “Ismail Kadare”.
Ishte edicioni i parë dhe organizatorët e panë të përshtatshme ta zgjidhnin pikërisht atë – edhe për faktin se Sabato kishte origjinë shqiptare.
I them se ndihem i nderuar nga kjo rastësi dhe ai vazhdon rrëfimin. Në mbrëmjen e mbërritjes, Sábato u shoqërua për në vilë; të nesërmen në mëngjes, kur shkuan ta merrnin, ai ishte zhdukur.
Ishte avulluar – si shkrimtari, ashtu edhe bagazhet e tij. Sábato ishte 84 vjeç dhe me shëndet të brishtë. Pllakosi paniku.
Kërkuan kudo – dhomë më dhomë, pastaj në spitale, në polici, në aeroport (në rast se kishte ndërruar mendje). Më në fund, e gjetën në një hotel jo shumë larg vilës.
Pas orëve të para të natës të kaluara pa gjumë, në ankth e me shqetësim, ai mblodhi gjërat e tij dhe u largua.
Nuk e duronte dot mendimin se po flinte në një vend të tillë – në shtëpinë e një diktatori – pasi e kishte përjetuar vetë regjimin ushtarak në Argjentinë.
Historia e Besnik Mustafajt – sapo u venit ana gazmore e saj – më bëri të ndihem në siklet dhe me ndjenjën e fajit; sepse, pavarësisht një mendimi të vagët që më rrinte diku në fund të mendjes, unë kisha fjetur gjatë gjithë kohës në vilën e diktatorit pa u ndjerë asnjëherë në vend të gabuar.
Me hezitim, belbëzova se gjërat kishin ndryshuar tashmë – se aty qëndronin artistë nga e gjithë bota. Por Besniku dhe Alessandro më qetësuan shpejt, duke më rënë lehtë në shpinë.
Në librin e tij autobiografik, Para se të mbarojë gjithçka (Before the End), Sábato shkruan: “Para disa vitesh, shkova në Shqipëri për ndarjen e Çmimit Kadare. Isha i rraskapitur, por këmbëngula të shkoja për të mos zhgënjyer, edhe një herë, atë vend të mjerë e heroik që po e inauguronte çmimin pikërisht me mua. Në qytetin e Tiranës, mora një nga nderimet më prekëse të jetës sime. Ai popull – që kishte duruar tiraninë dhe mbante ende shenjat e dukshme të diktaturës, me fytyra të gdhendura nga vuajtja dhe bunkerët e zymtë të ndërtuar nga tirani – më priti si një bamirës, si një Mbret, si një bir i dashur. Për ceremoninë e paharrueshme të ndarjes së çmimit u organizuan këngë e valle. Një poet më dhuroi një urnë që përmbante pak dhe nga vendlindja e nënës sime”. Ndjesia e sikletit më mbeti ende.
Në ditën e fundit të qëndrimit tim, i vura vetes një detyrë: të përshëndesja një mik që nuk jeton më – dikë që e kisha takuar vetëm pak herë në jetë, por librat e të cilit janë të çmuar dhe të dashur për mua; libra përmes të cilëve ai u përpoq të shembte paragjykimet që ne italianët ushqejmë ndaj Shqipërisë.
Nga Vila 31, deri te Rruga Alessandro Leogrande – rruga që mban emrin e tij në Parkun e Liqenit – janë pak më shumë se një kilometër rrugë në këmbë.
Pesëqind metrat e fundit janë përpjetë – një ngjitje e lehtë, sigurisht dhe e mbuluar nga hija e gjelbërimit – por unë zgjodha të vija këtu në kohën e drekës, me diellin që binte pingul mbi kokë.
Në një moment, aplikacioni në iPhone-in tim më njofton se kam mbërritur – se shtegu ku po eci është pikërisht Rruga Alessandro Leogrande.
Nuk ka pemë përgjatë anëve të rrugës dhe nuk kisha vënë re asnjë tabelë apo shenjë dalluese në hyrje. Është një shteg i vogël që gjarpëron lart, i pajisur me stola; secili prej tyre mban një pllakë me emrin e personit që e ka dhuruar në kujtim të një njeriu të dashur.
Asnjë prej tyre nuk mban emrin e Alessandros. Arrij në pikën më të lartë – zonën me më shumë gjelbërim – dhe aty ndodhet tabela e rrugës: Rruga Alessandro Leogrande, me shkronja të bardha mbi një sfond ngjyrë kafeje.
Ajo shënon pikënisjen e një pjerrësie që zbret poshtë sapo kthehem mbrapsht. E kisha përshkuar rrugën në drejtim të kundërt.
I kanë kushtuar një vend vërtet të bukur – plot me pemë në nuanca të ndryshme të së gjelbrës: selvi, kedra, pisha dhe kumbulla dekorative.
Duke qëndruar para emrit të tij, para atyre pemëve dhe ngjyrave që përcjellin një ndjesi freskie dhe paqeje, i them vetes se edhe unë do të përpiqem ta tregoj historinë e Shqipërisë.
Burimi: “Corriere della Sera”; Përshtati: Gazeta “Si”
Copyright © Gazeta “Si”
Të gjitha të drejtat e këtij materiali janë pronë ekskluzive dhe e patjetërsueshme e Gazetës “Si”, sipas Ligjit Nr.35/2016 “Për të drejtat e autorit dhe të drejtat e tjera të lidhura me to”. Ndalohet kategorikisht kopjimi, publikimi, shpërndarja, tjetërsimi etj, pa autorizimin e Gazetës “Si”, në të kundërt çdo shkelës do mbajë përgjegjësi sipas nenit 179 të Ligjit 35/2016.
Lini një Përgjigje