Kinema

‘Martesa’ drejt Oscar: I pari film ballkanik për dashurinë homoseksuale

Intervistoi Suadela Balliu – Tabunë e Ballkanit mbi paraqitjen e një skene dashurie mes një çifti të së njëjtës gjini, e theu pikërisht një film nga Kosova. Kështu thotë regjisorja Blerta Zeqiri se kanë shkruar mediet e rajonit, ndërsa në vendin e saj është parë si një temë e ngutur.“Qysh prej kohës kur ka përfunduar Lufta dhe kanë filluar të drejtat dhe liritë elementare të njeriut, unë mendoj vazhdimisht për të gjithë grupet e tjerë të margjinalizuar në Kosovë e botë, sepse bashkëndiej fatin e tyre” , rrëfen regjisorja e filmit “Martesa”, i cili pasi ka arritur të fitojë dy çmime në festivale ndërkombëtare të filmit dhe është shfaqur në një sërë të tjerë nëpër botë, është propozuar nga Qendra e Kinematografisë në Kosovë për të përfaqësuar vendin në kategorinë e filmit më të mirë të huaj në “Academy Awards”. Zeqiri mendon se mes atyre grupeve të margjinalizuar që kanë tërhequr prej kohësh vëmendjen e saj, jo vetëm qytetare por së pari si  artiste, është edhe komuniteti LGBTI, të cilit, siç vijon regjisorja “shoqëria jonë nuk i lejon ekzistencën, sepse dikush paskësh vendosur që nuk bën të duhen mes vete njerëzit e gjinisë së njëjtë, që do të thotë se shoqëria jonë me pasion bën luftë kundër dashurisë.”

Regjisorja Blerta Zeqiri

Motivimi ishte pikërisht portretizimi i një dashurie të ndaluar të ditëve të sotme. Filmi “Martesa” me skenar të Zeqirit dhe Keka Kreshnik Berishës sillet në fakt rreth një trekëndëshi dashurie.Gjithçka nis me përgatitjet për një ceremoni martese, mes Anitës dhe Bekimit – interpretuar në film nga aktorët Adriana Matoshi dhe Alban Ukaj – ndërsa gjithçka kthehet përmbys me kthimin nga jashtë të shokut më të ngushtë të dhëndrit të ardhshëm, Nolit, i cili kishte qenë më shumë sesa shok për Bekimin; një i dashur i fshehtë. Kur ky i fundit kupton se shoku është ende i dashuruar me të, banketi i dasmës mbushet me tension ndërsa trekëndëshi i pazakontë i dashurisë nis të zbulohet.Përse regjisorja vendosi të zgjedhë një fill më të komplikuar për subjektin e filmit të saj në vend të një zhvillimi të një marrëdhënieje homoseksuale? “Sepse, realiteti i shumë personave LGBTI është i tillë.” –përgjigjet Zeqiri. “Ata bëjnë dy jetë: një për shoqëri dhe një për veten e tyre.”

Ky dualizëm i bën pastaj të hyjnë në një qerthull edhe më të rëndë social, me një përjetësim të dhunës, siç thotë regjisorja “fillimisht dhunojnë veten e pastaj familjet”, ku gjithçka është ngritur me gënjeshtër. Të bësh të palumtur kur je vetë i palumtur! A  çlirohen nga fajet ndaj partnerëve, të cilët nuk dinë asgjë rreth jetëve të dyfishta këta individë që dashurojnë të tjerë, të së njëjtës gjini, vetëm sepse është e para shoqëria që i shtyp ata të zbulohen siç janë? “Nuk kanë si t’ia bëjnë ndryshe njëherë përnjëherë, sepse shoqëria jonë fatkeqësisht akoma nuk i pranon personat LGBTI.”, është e mendimit regjisorja, e cila shton se për filmat e saj zgjedh tema me rëndësi  shoqërore e politike, siç mendon se është edhe filmi “Martesa”, i cili ka nisur rrugëtimin kështu drejt Oscars 2019.

Megjithëse për publikun e huaj, kryesisht atë perëndimor, e aq më pak për Akademinë e Arteve të Kinemasë dhe Shkencave, tema të tilla nuk përbëjnë asnjë çudi, filmi i parë LGBTI që fitoi çmimin si filmi më i mirë ishte “Moonlight” dy vjet më parë, i cili ishte edhe i pari film me një kastë të tërë aktorësh afro-amerikanë , që lë të kuptohet se shoqëria, në terma globalë, është ende në përgatitje e sipër për ta pranuar – dhe vlerësuar – dashurinë homoseksuale në ekranin e madh.

Alban Ukaj dhe Adriana Matoshi në rolin e Bekimit dhe Anitës

Si kineaste, mendoni se shoqëria e Kosovës është ca e vonuar në adresimin dhe trajtimin e këtyre temave, që ende i quajmë “tabu” ? 

Mendoj se,  shoqëria jonë është e vonuar gati në të  gjitha gjërat,  në  krahasim me botën e zhvilluar, ndaj dhe nuk ka pse të  jetë  ndryshe me punën e filmit dhe trajtimit të temave “tabu”. Gati secili film që prodhohet te ne, kohët e fundit, trajton një temë të caktuar, kryesisht të  pa trajtuar më  parë, sepse historia e filmit tek ne ka filluar shumë vonë. Kështu, kur e marrim parasysh se,  kemi prodhuar shumë  pak filma, disa persona, tek ne, e konsiderojnë si temë të ngutshme, sepse kemi pasur edhe shumë tema të tjera, të cilat nuk janë paraqitur në film deri më tash.  Ndërsa ka pasur komente  të tjera nga rajoni, se ky film është filmi i parë në Ballkan që ka një skenë dashurie mes një  çifti të  gjinisë së njëjtë dhe se ata ndiheshin të  lumtur se pikërisht këtë “tabu” të  Ballkan-it e theu një film nga Kosova.Në  anën tjetër, nga shkrimet e ndryshme në  botë që janë  bërë për filmin, e kuptoj se ka shumë vende në  botë  që  lakmojnë Kosovën për zhvillimet që  janë bërë për komunitetin LGBTI, në Kosovë , duke dashur kështu të  japin një pikë  shprese se dhe në  vendet e tyre një ditë do të  mund të  bëhen zhvillime të tilla,  si organizimi i paradës.

Çfarë ju shtyu të trajtonit këtë temë?

Qysh prej kohës kur ka përfunduar lufta dhe kanë  filluar të drejtat dhe liritë elementare të njeriut, unë  mendoj vazhdimisht për të  gjithë  grupet e  tjerë të margjinalizuara në  Kosovë  e botë, sepse mendoj se bashkëndiej fatin e tyre. Një grup i tille mendoj se është edhe komuniteti LGBT në  vendin tonë, të  cilit shoqëria jonë  nuk i lejon ekzistencën, sepse dikush paskësh  vendosur që nuk bën të  duhen mes vete njerëzit e gjinisë së  njëjtë, që do të thotë se  shoqëria jonë me pasion bën  luftë  kundër dashurisë. E për mua ka qenë  pikërisht ky motivimi që  të  punoj një film mbi një dashuri te ndaluar të  ditëve të  sotme.

Genc Salihu dhe Alban Ukaj në rolet e Nolit dhe Bekimit në filmin “Martesa”

Fakti që refuzojmë të flasim për një komunitet si LGBT, nuk do të thotë se kjo e bën këtë komunitet të paqenë, po ju si e keni parë  komunitetin LGBT në Kosovë; sa luftojnë për të drejtat e tyre, sa të diskriminuar janë?

Unë do të  doja të shihja më  shumë  guxim nga personat e komunitetit që  ta pranojnë veten e tyre haptazi,  edhe pse i kuptoj plotësisht që  nuk mund ta  bëjnë një gjë të  tillë . Pikërisht për këtë flet edhe filmi “Martesa”. Personazhi i Bekimit është pikërisht ky person i cili për shkak të trysnisë sheqerore, nuk arrin ta dëgjojë  zemrën e tij… Ky komunitet është  shumë  i diskriminuar në Kosovë. Vetëm fakti se kurrë nuk ke parë  në  rrugët e Kosovës një çift gay duke ecur dorë  për dore apo duke u përqafuar në  publik dhe se sigurisht do të  ketë shumë lexues,  të  cilët do të  shokohen vetëm duke i lexuar  këta rreshta, tregon se sa të  diskriminuar janë këta persona. 

A e keni parë më shumë si një betejë brenda vendit realizimin dhe shfaqjen e filmit ? Duke qenë se publiku botëror është tashmë shumë më i hapur dhe pranues ndaj këtyre tematikave…

Gjatë  kohës sa e kam punuar filmin, kam bërë çmos që të  mos ndikohem nga mendimet e jashtme rreth filmit. Për ta kursyer veten nga komentet e njerëzve,  të  cilat do të  mund të  më  shkaktonin probleme në  punë (duke më shtyrë të  etëcensurohem), kemi komunikuar shumë  pak dhe lehtësisht me mediet tona dhe nuk e kemi bërë publike temën e filmit. Kështu realizimi i filmi është bërë me shumë  kujdes dhe po i njëjti kujdes është treguar edhe gjatë  shfaqjes së  filmit në  “Cineplexx”, sepse asnjëherë nuk kemi dashur që  promovimin ta bëjmë me elementet shokuese të  filmit. Mendoj se për këtë arsye edhe shfaqja e filmit në Kosovë në  “Cineplexx” ka qenë  shumë e suksesshme sepse dy  javë  radhazi filmi ka qenë i shitur. Jam shumë  e lumtur për këtë.

Skenë nga filmi “Martesa”

Po aktorët e përzgjedhur për këtë film a kishin fillimisht ngurrim për ta pranuar? A e ka kapërcyer shoqëria kosovare dallimin mes trillit artistik dhe jetës?

Më  duhet të  them se si Albani(Ukaj), Genci(Salihu) e Adriana (Matoshi) nuk kanë  hezituar as edhe pak për ta pranuar rolin. Mirëpo edhe unë e kam ditur deri diku se ata do ta pranojnë, sepse që të tre i njoh prej kohësh  dhe punën e tyre artistike e kam përcjellë me vëmendje gjithmonë. Jam tejet e lumtur që aktorët janë bashkangjitur në  këtë projekt qysh në  fillim, ende pa e shkruar as skenarin dhe, u jam tejet mirënjohëse që  kanë  vazhduar dhe kanë qëndruar bashkë me mua në  këtë  projekt edhe gjatë  drafteve të para të  skenarit. Përfshirja e  aktorëve në këtë skenar ka luajtur rol shumë  të  madh në  gjetjen e “fakturës dokumentareske” e cila është aq e rëndësishme për mua në këtë film. Në  anën tjetër eksperienca që,  të  gjithë si  ekip,  e kemi pasur gjatë  realizimit dhe shfaqjes së  filmit, na ka bërë të kuptojmë se  mund të  jemi edhe shoqëri tejet e civilizuar dhe ta  pranojmë artin si të  tillë.

Si ka qenë ndërtimi i karaktereve?  Ndodh ndonjëherë që për frikë të diskriminimit – ose siç ankoheshin komuniteti LGBT se dikur kinematografia botërore i vishte njerëzit e këtij komuniteti me  karakteristika  negative – kalon nga skaji tjetër duke i veshur këta personazhe gati-gati me petkat e heroit. Si janë personazhet e filmit tuaj? A janë thjesht  njerëz të zakonshëm që zbulojnë pasionin homoseksual?

Personazhet e filmit tim janë njerëz të  gjallë  dhe pikërisht trajtohen si të tillë. Ata janë të  mirë   në  një situatë, të këqij  në  një tjetër, herë  trima e herë  qyqarë… Kam bërë çmos që  t’i zhvesh personazhet nga stereotipat e zakonshëm. Krejt çka kam provuar është  që të  paraqes personat gay njëlloj si të gjithë  njerëzit e tjerë të  botës, të cilët duan, urrejnë, vuajnë, thjeshtë  janë njerëz: njerëz të  cilëve u bëhet një e padrejte,  që  nuk u lejohet të duhen.

Filli i subjektit duket se komplikohet me trekëndëshin e dashurisë, ku gjithçka nis me një marrëdhënie klasike djalë –vajzë për të evoluar më pas në marrëdhënien homoseksuale. Pse kjo zgjedhje dhe jo përshembull zhvillimi i një marrëdhënieje gay? Mendoni se në Kosovë (mbase kudo) njerëzit me orientim të ndryshëm seksual, janë gjithnjë në betejë me shoqërinë dhe,  shpesh u duhet të mundohen në ndërtimin e marrëdhënieve klasike burrë –grua?

Realiteti i shumë  personave LGBTI është i tillë. Ata bëjnë dy jetë: një për shoqëri dhe një për veten e tyre. Në  të  dy jetët ata dhunojnë në  radhë  të  parë  vetveten, e pastaj edhe familjen e tyre (sepse kanë ndërtuar familje jo të lumtur). Por nuk kanë  si t’ia bëjnë ndryshe një herë për një herë, sepse shoqëria jonë fatkeqësisht akoma nuk i pranon personat LGBTI. Ky është një realitet i   hidhur i shoqërisë sonë,  të  cilin doja ta paraqisja në  ekran të  madh.

Po në filma të tjerë që keni realizuar cilat kanë qenë tematikat kryesore? A përfshijnë tema që e trazojnë ende shoqërinë kosovare apo dëshironi ta kapërceni sfondin lokal, për ta bërë artin tuaj pa kufij dhe të perceptueshëm nga audienca globale?

Filmi është art shumë i kushtueshëm dhe për këtë arsye kam dëshirë  që   kur investohet në  film, të  punohet diçka me rëndësi për shoqërinë – diçka që  e çon shoqërinë përpara. Zakonisht, për filmat e mi unë  zgjedh tema universale si dashuria, humbja, lufta, trafikimi me qeniet njerëzore;  thjesht tema të  cilat kane relevancë  shoqërore e politike. Në  shumicën e kohës janë tema për të  cilat shumë  pak flitet në  shoqëri dhe dëshira ime që  pas shikimit të  filmit, të  hapet debat dhe të  flitet për temën në  fjalë. Kështu shoqëria mund të  zhvillohet më së miri. Mendoj se, kur investon për prodhimin e filmit aq shumë para, kohë e mund, atëherë ai duhet të  jetë relevant për shoqërinë – përndryshe ndihem se kam çuar dëm buxhetin shtetëror, me të  cilin mund të ishte bërë diçka më shumë, le te themi në  shëndetësi, arsim apo mirëqenie sociale.

 

Më Shumë