Ekonomi

A e kemi mësuar leksionin e krizës financiare?

Gillian Tett / FT – Një ditë në fillim të verës 2007, unë mora befas, nga hiçi një email nga euriditi i Bankës Qendrore Japoneze, Hiroshi Nakaso. “Jam disi i shqetësuar,”e niste në këtë mënyrë të hapur  ai mailin përpara se të paralajmëronte që një krizë financiare ishte gati të shpërthente për shkak të problemeve me kreditë hipotekore dhe tregun e kredive në tërësi në Amerikë.

Isha e befasuar. Kjo jo sepse unë nuk dakordohesha me analizën e Nakaso: deri në qershor të vitit 2007, unë kisha shkruar për sektorin e kreditimit për nja dy vjet si redaktore e tregjeve të kapitaleve të FT në Londër, dhe isha e shqetësuar. Por isha e habitur që ishte Nakaso duke ngritur alarmin.

I strukur në anën tjetër të globit në Tokyo, ai ishte duke punuar në gri në një ndërtesë si kala në Bankën e Japonisë. Homologët e tij në bankat qendrore amerikane dhe europiane, në afërsi të tregjeve më të mëdha, nuk u shqetësuan.

Në të kundërt, Alan Greenspan, ish kreu i Rezervës Federale të SHBA-ve, kaloi dekadën e fundit duke festuar triumfin (e dukshëm) të tregjeve të kapitalit perëndimor. Dhe pasardhësi i Greenspan, Ben Bernanke, sapo kishte deklaruar se problemet në tregun e hipotekave ishin aq “të kufizuara”, sa nuk do të krijonin “pasoja të rëndësishme”.

Atëherë pse Nakaso ishte pesimist? “Déjà vu”, u përgjigj ai. Një dekadë më parë, në 1997, Nakaso punonte në Bankën Qendrore të Japonisë kur Tokyo u zhyt në krizën e saj të tmerrshme bankare, shkaktuar nga 1trl $ të kredive të këqija të mbetura nga  pasuritë e patundshme të Japonisë Japoni së 1980-ës.

Ne u takuam në atë periudhë të turbullt: Unë në atë kohë isha korespondente e Tokyos për FT dhe ne kaherë diskutonim krizat e parcelave të orizit dhe çajit jeshil. Deri në kohën kur u largova nga Japonia, më 2000, kriza më së shumti kaloi; perëndimorët e konsideronin atë një shenjë në historinë financiare globale që pasqyronte një dështim të veçantë japonez. Askush në Fed ose në Wall Street nuk ëndërroi se financimi amerikan mund të vuante ndonjëherë të njëjtin poshtërim si Japonia.

Por Nakaso kishte mësuar, prej eksperiencës së hidhur, në lidhje me rreziqet e bankave tregtare. Ai e dinte se zyrtarët qeveritarë shpesh minimizuan problemet – si për vete ashtu edhe për votuesit – dhe vunë re se tregjet e parasë po silleshin në mënyra që sugjeronin se investitorët dhe institucionet po humbnin besim tek njëri-tjetri. Kjo krijoi “ngjashmëri të habitshme… me fazat e para të krizës sonë financiare [në Japoni], “më tha ai. “Aftësitë e menaxhimit të krizave të bankave qendrore dhe autoriteteve financiare do të testohen vërtet.”

Ai kishte të drejtë. Pak javë më vonë, në gusht 2007, sistemi amerikan dhe europian financiar nisi të shpërthente, si rezultat i riskut të kredive të kqija. Përfundimi nuk ndodhi menjëherë. Por në vjeshtë të vitit 2008, një përplasje e ngadaltë ishte kthyer në një krizë të plotë globale, e përbërë nga rënia dramatike e Lehman Brothers dhe shpëtimi i AIG. U ndjeva thellësisht mirënjohëse që Nakaso kishte kuptuar dhe parashikuar gjithçka.

Por kur unë e hedh vështrimin në atë periudhë tani, ndihem sërish e frustruar. Fondi Monetar Ndërkombëtar llogarit që mes 1970 dhe 2011, bota ka vuajtur 147 kriza bankare. Disa ishin të vogla: pak sot e kujtojnë krizën bankare të vitit 1994 në Bolivi. Të tjerat ishin të mëdha: kriza e SHBA-ve 2007-2008 ishte aq e madhe saqë ngriti borxhin publik me 24 përqind të Prodhimit të Brendshëm Bruto; kriza japoneze e vitit 1997 e ngriti borxhin 42 për qind.

Përpos madhësisë së statistikave, krizat ndajnë dy gjëra. E para, periudha para krize shenjohet nga arroganca, lakmia, errësira – dhe një vizion i financuesëve i ndodhur në tunel që bën të pamundur për të vlerësuar rreziqet. Së dyti, kur kriza godet, ka një humbje të papritur të besimit, midis investitorëve, qeverive, institucioneve apo të treve sëbashku. Nëse doni të kuptoni krizat financiare, atëherë mbani mend se rrënjët e fjalës “kredi” vijnë nga latinishtja “credere”, që do të thotë “të besosh”: financimi nuk funksionon pa besim. Ironia, megjithatë, është se besimi i tepërt krijon flluska që (gati) pëlcasin në mënyrë të pashmangshme.

Janë bërë 10 vjetë që prej falimentimit të Lehman Brothers, pyetjet  buçasin ende: përse ne jemi të destinuar të vuajmë nga krizat pa pushim? Pse nuk mund të mësojmë nga e kaluara? Dhe çfarë do të thotë kjo për vendin ku po shkon sot sistemi global? Pas Japonisë dhe Amerikës, cila pjesë e botës do të prodhojë dramën e ardhshme?

Kur fillova të shkruaja për tregjet e kapitalit perëndimor në fillim të vitit 2005, nuk prisja një tjetër goditje në Japoni. Larg prej saj: si shumë të tjerë, fillimisht mendova se po dëshmoja ekuivalentin financiar të revolucionit të internetit, një valë e egër risie që do të përmirësonte të gjitha jetët tona.

Dukej një bast i arsyeshëm. Për shekuj me radhë, puna e bankave ka qarkulluar rreth biznesit relativisht të thjeshtë të mbledhjes së depozitave nga kompanitë, qeveritë apo konsumatorët, dhe pastaj duke përdorur këto para – dhe instrumenta shtesë – për hua. Kështu, në vitet 1980 bankat flluskë japoneze i huazuan paratë për zhvillimet e pasurive të patundshme; ashtu siç ndodhi edhe  në bumin e Kursimeve dhe Kredive në Amerikë gjatë të njëjtës dekadë.

Por, ndërsa gjeneratat e mëparshme të bankierëve ishin varur tek kreditë, ashtu si fermerët që kultivonin një kulturë të caktuar,  financierët në fund të shekullit të 20-të, u bënë më shumë si kasap që bënin salçiçe. Ata filluan të blinin kredi nga kudo ku të mundnin (duke përfshirë njëri-tjetrin), pastaj i ripaketonin në instrumente të reja që mund t’u shiteshin investitorëve me emra të ndryshëm si “detyrimet e borxhit të kolateralizuar” (CDO).

Çdo revolucion risi ka nevojë për një copëz shitjeje dhe kjo nuk ishte përjashtim: bankierët thanë se kjo mënyrë e re do ta bënte sistemin financiar shumë më të sigurt. Ideja ishte një kthesë moderne nga mënyra e vjetër, “një problem i përbashkët është një problem i përgjysmuar”. Në të kaluarën, bankat kishin falimentuar kur huamarrësit nuk paguanin detyrimet sepse dhimbja ishte përqendruar në një vend.

Por kishte një problem. Meqenëse teknikat që bankierët po përdornin për të marë dhe shitur borxhe ishin mjaft të errta, ishte e vështirë për këdo që të dinte se kush i garantonte dhe mbante rreziqet. Më keq akoma, për shkak se bankierët ishin aq të ngazëllyer për riblerjen e borxhit, ata po stimulonin një mani të re për të krijuar borxhe, me sa duket me bekimin e qeverisë. Vihej re një bum kreditimi i modës së vjetër, veçanërisht në hipotekat amerikane.

Fillimisht, pak dukeshin të shqetësuar për këto zhvillime. Asnjë e papritur, ndoshta. Ky cep i financave ishte aq fisnor se shumica e votuesve dhe politikanëve nuk  kishin idenë më të vogël se një revolucion po zhvillohej. Sidoqoftë, pothuajse çdo bum i paqëndrueshëm fillon me idenë se inovatorët kanë gjetur një kufi të ri. Në shekullin e 18-të South Sea Bubble,  ishte një vend mitik i ri; në 1840 mania e hekurudhave apo flluska e internetit e viteve 1990 ishte teknologjia. Në vitin 2005 ishte vetë financimi. “Ka një dinamikë që shtyn industrinë bankare dhe pneamburën e sistemit bankar të tepërt pa pushim”, thotë Paul Tucker, ish-zëvendësguvernator i Bankës së Anglisë. “Njerëzit në fakt kanë kujtime afatshkurtëra mjaft specifike, por thjesht nuk kanë kujtime afatgjata, veçanërisht kur ndryshon teknologjia e bankave”.

Kompleksiteti e bëri këtë më keq. Në një konferencë që unë ndoqa më vonë atë vit, qindra bankierë u mblodhën në një sallë bashkiake, në Francë, për të diskutuar çështjen e sekuritizimit. Për dy ditë ata zbuluan pikat e pushtetit të përmbytura me shkronja greke, algoritme dhe zhargon, si një kult duke folur një gjuhë të shenjtë sekrete. Por, ndërsa prezantimet u shpalosën, ishte e qartë se shumë pak investitorë apo rregullatorë – ose edhe vetë bankierët – kuptonin me të vërtetë se si punonin produktet. Për botën e jashtme revolucioni dukej se ishte i shtyrë nga kompjuterat; por ajo u nxit edhe nga besimi i verbër.

Ishte e lehtë të shihej pse bankierët e pranuan këtë: flluska po i bënte ata të pasur. “Ka pasur vetëkënaqësi të madhe në të gjitha anët,” thotë Bill Winters, ish-bashkë-kreu i JPMorgan Banking dhe tani drejtor ekzekutiv i Standard Chartered. “Qeveritë hodhën një tenxhere të madhe mjalti në mes të tryezës dhe i thanë të gjithëve që ne nuk duhet të mendojmë për bletët”.

Ajo që ishte më e habitshme kishte të bënte me rregullatorët që gjithashtu dukeshin hezitues të rrinin në anije. Për disa, forca e ekonomisë krijoi një ndjenjë vetëkënaqësie; për të tjerët, besim në ekonominë e tregut të lirë dhe krenaria e financave perëndimore e bënte të paimagjinueshme se historia e Japonisë mund të ofronte një leksion paralajmërues. “Unë fillimisht supozova se njerëzit do të vepronin në një mënyrë tërësisht racionale,” vuri në dukje Greenspan kohët e fundit. “Kjo rezultoi të ishte e gabuar.”

Herët, në 2007, një tjetër konferencë financiare në Barcelonë. Deri atëherë mania ishte intensive: çdo dhomë ishte e tejmbushur me njerëz e financierë;  të gjithë shijonin risitë; grafikët u ngritën. Në periferi të konferencës, disa bankierë kishin formuar një grup amatorësh të stilit reggae, të quajtur “Da Leverage”. “Është një shaka”, tha një bankier. Ai dukej pak a shumë i ngjashëm me ditët e baburu në Tokio, kur njerëzit spërkatën gjethe ari në sushin e tyre dhe askush nuk imagjinonte se çmimet e pasurive të paluajtshme mund të binin.

Disa ditë pas ngjarjes së Barcelonës, kur besimi në sistem më në fund nisi të goditej, shenjat e para nuk erdhën në Amerikë por në Europë: BNP Paribas në Francë dhe banka IKB në Gjermani njoftuan çdo problem me zotërimet e tyre të obligacioneve hipotekore të SHBA-ve. Arsyet teknike ishin komplekse. Por në thelb problemi ishte i ngjashëm me një trembje të helmimit me ushqim. Ndërsa 2007-a vazhdonte, u bë e qartë se një numër i konsiderueshëm i huamarrësve amerikanë nuk i paguanin hipotekat e tyre; por për shkak se borxhi ishte copëtuar dhe vendosur në produkte të reja, askush nuk e dinte se ku rreziku helmues ishte në zinxhirin ushqimor financiar. Pra, investitorët shmangën thjesht të gjitha produktet.  Kjo bëri që tregjet të kapen.

Autoritetet u përpoqën të rindërtonin besimin. Por besimi i shkatërruar është i vështirë për t’u rikthyer – veçanërisht kur qeveritë ose bankierët përpiqen të fshijnë problemet nën rrogoz.

Ishte një detyrë e pashpresë: procesi i “huamarrjes dhe ripaketimit” i kishte lënë tregjet amerikane, europiane dhe aziatike kaq të ngatërruara saqë paniku ishte shumë ngjitës. Muaj pas muaj besimi humbi, investitorët humbën besimin në vlerën e obligacioneve hipotekare, gjykimin e agjencive të klasifikimit dhe bilancet e bankave. Kur Lehman Brothers falimentuan në shtator 2008, investitorët u ndalën duke besuar se çdo institucion ishte me të vërtetë i sigurt. Për disa javë të tmerrshme kreditë u zhdukën në Amerikë. Kriza u ndal vetëm kur përfundimisht qeveria hyri në lojë: rikapitalizoi bankat, duke i detyruar ato të njihnin humbjet e tyre, mbylli institutet e dobta të kreditimit, ndaluan shumë nga praktikat e çmendura të kreditimit dhe përmbytën tregjet me likuiditet. Në thelb, kjo do të thoshte se vetë Uncle Sam po ofronte shtylla të reja besimi për sistemin.

Masat tronditën shumë votues – dhe investitorë. Por jo miqtë e mi në Tokio: Japonia më në fund kishte përdorur lëvizje të ngjashme për t’i dhënë fund krizës së viteve 1990; kështu që shumë nga qeveritë përfshiheshin në krizat e tjera që FMN-ja  ka identifikuar. E vetmja surprizë e vitit 2008, ndoshta, ishte se zyrtarët dhe investitorët amerikanë u tronditën aq thellësisht sa të bëheshin vetëm një kapitull tjetër në këtë histori. Ose, si Ray Dalio, krijuesi i fondit të Bridgeëater (dhe një nga të paktët që e parashikonin), vëren: “Këto kriza ndodhin herë pas here. Ne mund ta kuptojmë mekanizmin, nëse duam. Por a mund të mësojmë? “

Pak javë më parë kam komunikuar me Nakason përsëri në telefon. Që kur u takuam në fillim në Tokio dy dekada më parë, shumë ujë financiar ka rrjedhur nën urë. Unë kam lëvizur në Amerikë me FT; ai u bë zëvendësguvernator i Bankës së Japonisë dhe pastaj u tërhoq në pension për t’u bashkuar me një grup kërkimor në Tokio.

“Pra mendoni se sistemi financiar tani është më i shëndetshëm?”, pyeta. Nakaso dha si gjithmonë një përgjigje të balancuar dhe të kujdesshme. Po, disa pjesë të financave ishin më të forta: pas krizës së vitit 2008 qeveria amerikane rikapitalizoi bankat e tyre dhe ndaloi praktikat më të egra të bumit të kredisë. “Autoritetet amerikane kurrë nuk menduan se përvoja japoneze mund të ndodhte në vendin e tyre, por ata përfundimisht mësuan leksionet [nga Japonia] dhe ata reaguan më shpejt se japonezët”, vuri re Nakaso. Ata ishin gjithashtu më të vendosur se autoritetet europiane. “Europianët kanë qenë më të ngadalshëm për të bërë gjërat që duhej të bënin”, thotë Henry Paulson, ish sekretar i Thesarit i SHBA-ve.

Por financimi ende nuk është tërësisht “fiks”: investitorët jobanka kanë marrë risqe të rrezikshme, pjesërisht për shkak se politika e çliruar monetare ka bërë huamarrjen kaq të lirë. Dhe pastaj është çështja që bankierët bënë shakak rerth saj në Barcelonë me grupin e tyre “Da Leverage”: borxhi. Një veçori e shquar e dekadës së kaluar është se midis viteve 2007 dhe 2017, raporti i borxhit global ndaj PBB-së u rrit nga 179 për qind në 217 për qind, sipas Bankës për Marrëveshjet Ndërkombëtare.

Kjo huamarrje nuk ka ndodhur në fushat e financave që shkaktuan krizën e fundit, siç janë huatë hipotekore. Në vend të kësaj, bumi i borxhit është midis kompanive dhe qeverive të rrezikshme, duke filluar nga Turqia (e cila tashmë përballet me një përplasje financiare) në Amerikë (ku huamarrja është përshpejtuar nën administrimin e Donald Trump). Ndërkohë në Kinë, borxhi i madh publik dhe privat është dyfishuar dekadën e kaluar në rreth 300 për qind të PBB-së. Kjo tejkalon edhe borxhin e egër të Japonisë në vitet 1980.

Kështu do të shkaktojë Kina krizën e ardhshme? Në fund të fundit, unë i sugjerova Nakasos, ka kaq shumë jehonë të viteve 1980 Japonia: arrogancë;; elitat ambicioze dhe ndryshimet e shpejta frymëzuese.

“Ndoshta jo,” tha Nakaso. Ai vuri në dukje se ndërkohë që shifrat e borxheve duken shqetësuese, Kina ka disa forca të fuqishme: rezervat e monedhave dhe një qeveri që mund të veprojë në një mënyrë të shkathët dhe të vendosur për të luftuar një krizë, pa u shpërqendruar nga votuesit. “Përdorimi i bilancit të bankës qendrore është problematik për vendet demokratike”.

Kina ka një tjetër armë vendimtare: zyrtarët qeveritarë në Pekin janë të interesuar obsesivisht në histori; ata duan të kuptojnë fatkeqësitë e popujve të tjerë, për të gjetur se si t’i shmangin ato. “Një nga forcat më të mëdha të Kinës sot është se ata janë shumë të zhytur në mendime,” vërejti kohët e fundit Timothy Geithner, sekretari amerikan i Thesarit nën Barak Obamën. Ose kur Dalio i bën jehonë: “Kinezët janë të mëdhenj në histori – qeveria e kupton mekanizmin e krizave dhe është shumë më e lehtë për ata që të marrin vendime, politikisht, sesa në Shtetet e Bashkuara”.

“Kinezët kanë ardhur të na vizitojnë disa herë për të folur për krizën financiare japoneze,” vërejti Nakaso, nëpërmjet telefonit. Çfarë këshille jepnin zyrtarët japonezë? “Mesazhi kryesor ishte përgatitur për më të keqen – [dhe] të jemi vigjilentë. Nëse e shihni krizën ju duhet të jeni mjaft të guximshëm “.

Do të jetë e mjaftueshme? A mundet Kina të mësojë leksione të mjaftueshme për të shmangur fatin e Japonisë në vitin 1997 – apo Amerikën një dekadë më parë? Kjo pyetje prej një miliard dollarësh nuk do të marrë përgjigje për disa vite. Por e vetmja gjë që tashmë është e qartë është se nëse Pekini ndonjëherë i nënshtrohet bumit të tij, implikimet për ekonominë botërore mund të jenë shkatërruese. “Bota është shumë më e varur nga Kina sot sesa në Japoni në vitet 1990”, thotë Winters. Asnjëherë më parë këto libra të historisë financiare nuk kishin rëndësi.*Sabina Veizaj


Copyright © Gazeta “Si”



Më Shumë