.png)
Gazeta Si – Në botë ka shumë futboll, të nënkuptuar si një sport me një top dhe dikë që, varësisht nga roli dhe konteksti i lojës, e godet ose e merr në duar.
Në vitin 2028, në Lojërat Olimpike Verore të Los Anxhelosit, do të ketë tre lloje futbolli: ajo që ne e quajmë futboll (anglezët e quajnë futboll dhe amerikanët “soccer”), futboll me flamur (versioni më pak fizik dhe më pak amerikan i futbollit amerikan) dhe regbi (i cili, po, është futboll dhe që luhet në Lojërat Olimpike në njërën nga format e tij të shumta).
Por përtej këtyre, ka shumë sporte futbolli në të gjithë botën, megjithëse shumë më pak globalë dhe më specifikisht të lidhur me një zonë të caktuar gjeografike.
Në Australi, ka një që luhet në fusha gjigante kriketi dhe në Irlandë, një që është një kombinim midis futbollit dhe regbisë. Edhe Kanadaja ka futbollin e vet, objektivisht shumë të ngjashëm me futbollin amerikan.
Pa përmendur që secila prej këtyre formave të futbollit ka variacione që lidhen me mënyrën se si luhen dhe numrin e lojtarëve: regbi, për shembull, mund të luhet me 15, 13 ose 7 lojtarë, të gjithë në fusha pak a shumë me të njëjtën madhësi.
Mund të duket e çuditshme që fjala futboll, përdoret edhe për sportet që luhen kryesisht me duar. Në këtë kuptim, futbolli është një përjashtim.
Por kjo nuk është një kontradiktë apo përtaci gjuhësore. Është një gjurmë e origjinës së tyre të përbashkët: të gjitha format e futbollit rrjedhin nga lojëra më të vjetra, të cilat quheshin njësoj, sepse luheshin në këmbë, në krahasim me lojërat fisnike që luheshin mbi kalë.
Futbolli dhe regbija, dy format më të vjetra të futbollit që ende luhen gjerësisht, lindën nga lojërat e dhunshme popullore mesjetare të futbollit të turmave.
Këto ishin – dhe në disa raste janë ende – ndeshje kaotike midis fshatrave ose fraksioneve rivale, pa rregulla të shkruara, në të cilat topi mund të shkelmohej ose të mbahej me duar.
Këto lojëra ishin, nga ana tjetër, rezultat i një procesi të gjatë evolucioni dhe kontaminimi midis praktikave sportive (dhe ndoshta edhe ritualeve) që kishin qenë të përhapura për mijëra vjet, jo vetëm në Evropë.
Një lojë e ngjashme me futbollin dhe më pak e dhunshme se futbolli i turmave, ndoshta luhej në Skoci që në shekullin e 17-të.
Por kalimi në futbollin modern ndodhi vetëm në shekullin e 19-të, në shkollat angleze. Disa forma arkaike të futbollit (pak a shumë të rregulluara), kishin ekzistuar atje për shekuj me radhë, por secila shkollë kishte traditat e veta.
Kjo është arsyeja pse kur nxënësit ndërronin shkollën, institucionet luanin kundër njëra-tjetrës dhe kishte shumë konfuzion.
Shkurt, kishte nevojë për rregulla të shkruara dhe, mbi të gjitha, të përbashkëta. Por meqenëse kishte ide të ndryshme se si duhej të luhej futbolli, lindën dy versione: shkollat që lejonin dhe preferonin përdorimin e duarve, zhvilluan rregullat e para të regbisë (1845), ndërsa ato që e ndalonin atë, zhvilluan rregullat e para të futbollit (1848).
Në dekadat në vijim, regbia (siç quhej versioni i parë dhe më i vjetër i regbisë) dhe futbolli, vendosën rregulla të qëndrueshme, duke u larguar gjithnjë e më shumë nga njëri-tjetri.
Portat e futbollit, fillimisht pa traversa, u bënë drejtkëndëshe, për shembull, ndërsa portat e regbisë morën formën tipike H që kanë edhe sot.
Ndërkohë, në anën tjetër të botës, kishte dalë një lloj tjetër futbolli: ai sutralian. U shpik në vitin 1859 nga Thomas Wentworth Wills, një lojtar kriketi australian i cili, si djalë, kishte studiuar në shkollën në qytetin e Rugbit, nga i cili mori emrin regbia.
Me t’u kthyer në Australi, ai u frymëzua nga ajo që kishte parë në Angli për një lojë të dobishme për stërvitjen e lojtarëve të kriketit gjatë dimrit.
Sot, i ashtuquajturi futboll është shumë popullor në Australi, ku njihet edhe si futboll australian, me rregulla australiane, ose – më thjesht, dhe për të na ngatërruar pak – thjesht futboll.
Futbolli me rregulla australiane luhet në fusha ovale, të ngjashme me fushat e kriketit dhe shumë më të mëdha se fushat drejtkëndëshe të futbollit ose regbisë.
Një ndeshje zgjat 80 minuta dhe ndërsa në regbi një pikë shënohet nga një goditje (duke e vendosur topin përtej vijës së portës së kundërshtarit) ose duke e goditur topin midis shtyllave, në rregullat australiane të futbollit pikët shënohen vetëm duke e goditur topin midis katër shtyllave në secilin skaj të fushës.
Një goditje midis dy shtyllave qendrore vlen 6 pikë dhe një midis një shtylle qendrore dhe një shtylle anësore, vlen 1 pikë.
Është një sport në të cilin kontakti midis lojtarëve është i shpeshtë dhe i fortë dhe topi ka formë ovale, duke e bërë të vështirë, si në regbi, parashikimin dhe menaxhimin e kërcimeve. Megjithatë, për sa i përket dinamikës dhe vazhdimësisë së lojës, është më i ngjashëm me futbollin.
Edhe pse gjeografikisht i largët, një formë futbolli shumë e ngjashme me futbollin australian, është futbolli gael, i cili luhet pothuajse ekskluzivisht në Irlandë.
U kodifikua në vitin 1887 me qëllim ruajtjen dhe promovimin e sporteve dhe kulturës së lashtë irlandeze, duke përfshirë një version lokal të të ashtuquajturit futboll turmash, duke kundërshtuar popullaritetin në rritje të sporteve të tjera, të cilat shumë irlandezë i konsideronin si shpikje angleze.
Në futbollin gael, ndeshjet luhen midis dy ekipeve me nga 15 lojtarë në një fushë drejtkëndëshe me një top të rrumbullakët.
Lojtarët mund ta kalojnë topin me duar ose këmbë dhe pikët shënohen në dy mënyra: duke shënuar një gol në portën e kundërshtarit (që është e ngjashme me futbollin, por më e madhe) ose duke e goditur topin midis dy shtyllave mbi traversë (si në regbi). Opsioni i parë shënon tre pikë, i dyti një.
Çdo lojtar mund ta mbajë topin për një maksimum prej katër hapash. Më pas, për të vazhduar të ecë përpara, ai duhet ta kërcejë atë në tokë (një rregull i ngjashëm ekziston edhe në futbollin australian) ose ta kërcejë topin në këmbë dhe pastaj ta kapë përsëri.
Në Itali, kur bëhet fjalë për futbollin, shumica e njerëzve mendojnë kryesisht për futbollin amerikan. Ashtu si futbolli kanadez, i cili është padyshim më pak i suksesshëm dhe i përhapur, futbolli amerikan është një variant i “gridiron football”, i cili luhet në fusha me vija rrjeti.
Të dy sportet e kanë origjinën në shekullin e 19-të nga sporti i regbisë, i luajtur në universitetet e Amerikës së Veriut.
Futbolli kanadez dhe ai amerikan dallohen nga përdorimi i helmetave dhe mbrojtëseve të shpatullave. Ato gjithashtu përfshijnë pasimin përpara me duar, gjë që bie ndesh me parimet themelore të regbisë, i cili kërkon lëvizjen përpara, ndërsa kalon topin prapa.
Ndeshjet e futbollit amerikan zgjasin një orë dhe qëllimi është të shënosh pikë duke avancuar 10 jardë (pak më pak se 10 metra) përmes një serie përpjekjesh të quajtura “downs”, derisa të arrish në zonën e fundit përtej vijës finale.
Këtu shënohet një “touchdown”, me vlerë 6 pikë. Në përgjithësi, pikët mund të shënohen edhe duke goditur topin oval midis shtyllave të një porte në formë Y.
Në futbollin amerikan, një ekip ka katër “downs” për të avancuar 10 jardë, dhe ka 11 lojtarë në secilën anë.
Megjithatë, në futbollin kanadez ka vetëm tre përpjekje dhe 12 lojtarë në një fushë më të madhe. Rregullat janë gjithashtu paksa të ndryshme: në përgjithësi, loja kanadeze tenton të jetë pak më e shpejtë dhe më e gjallë.
Në vendet e tyre, futbolli amerikan dhe kanadez janë aq të popullarizuar sa me kalimin e kohës kanë dalë versione të ndryshme alternative, të dizajnuara për të qenë më të thjeshta, më të arritshme ose edhe më spektakolare, siç është futbolli amerikan i mbyllur, i luajtur me tetë lojtarë.
Varianti më i famshëm dhe një që do të bëhet edhe më popullor pas debutimit të tij në Lojërat Olimpike në vitin 2028, është futbolli me flamur, veçanërisht popullor në versionin e tij amerikan.
Futbolli me flamur u shpik gjatë Luftës së Dytë Botërore nga disa ushtarë amerikanë që donin të luanin futboll pa u lënduar.
Nuk ka kontakt fizik: në vend që të ndërhyni për të ndaluar një kundërshtar, thjesht hiqni një nga dy flamujt e bashkangjitur në rripin e tyre.
Në nivelin amator, është shumë më e thjeshtë për t’u luajtur: nuk nevojiten pajisje mbrojtëse, mund të luajnë edhe njerëz më pak të fuqishëm dhe nevojiten vetëm disa lojtarë, zakonisht pesë për ekip.
Është i ngjashëm me futbollin me kontakt, një variant tjetër ku mund ta ndalosh një kundërshtar thjesht duke e prekur atë. Fusha e futbollit me flamur është më e vogël se ajo e futbollit amerikan dhe ndeshjet zgjasin 40 minuta.
Ekipi italian i meshkujve, ndër të tjera, është kampioni evropian i futbollit me flamur dhe do të luajë në Kupën e Botës në Gjermani në gusht, e cila do të shërbejë gjithashtu si kualifikim për turneun Olimpik 2028.
Megjithatë, regbija që është luajtur në Lojërat Olimpike që nga viti 2016, është sport me shtatë lojtarë, një nga shumë variacionet e lojës që u shfaq në fund të shekullit të 19-të për t’u dalluar nga regbija me 15 lojtarë, e cila është më e famshme, më e vjetër dhe më i përhapur, ajo e Gjashtë Kombeve.
Ka shumë lojëra të tjera futbolli, të projektuara vetëm për fëmijë ose persona me aftësi të kufizuara, dhe të tjera, që thjesht nuk kanë shije të mirë.
Ka variante pak a shumë të lashta që kanë arritur të mbijetojnë me kalimin e kohës dhe të tjera që nuk kanë arritur.
Ky është rasti i Austus, një përzierje e futbollit amerikan dhe atij australian që ushtarët amerikanë e luanin në Australi gjatë Luftës së Dytë Botërore dhe që nuk është luajtur që nga viti 1946.
Përshtati: Gazeta “Si”
Copyright © Gazeta “Si”
Të gjitha të drejtat e këtij materiali janë pronë ekskluzive dhe e patjetërsueshme e Gazetës “Si”, sipas Ligjit Nr.35/2016 “Për të drejtat e autorit dhe të drejtat e tjera të lidhura me to”. Ndalohet kategorikisht kopjimi, publikimi, shpërndarja, tjetërsimi etj, pa autorizimin e Gazetës “Si”, në të kundërt çdo shkelës do mbajë përgjegjësi sipas nenit 179 të Ligjit 35/2016.
Lini një Përgjigje