Ekonomia e luftës: çfarë është, si funksionon dhe pse i prek të gjithë

Gazeta Si – Pentagoni i telefonoi “General Motors” dhe “Ford”, jo për të blerë makina dhe pajisje të tjera për ushtarët, por me një kërkesë të pazakontë: të “huazonin” linjat e tyre të montimit për prodhimin e raketave, municioneve dhe dronëve.

Siç shpjegon “Wall Street Journal”, e cila raportoi lajmin, diskutimet paraprake dhe të gjera filluan edhe para se të fillonte lufta me Iranin dhe pasqyrojnë dëshirën e administratës Trump që prodhuesit e automjeteve dhe prodhues të tjerë të mëdhenj amerikanë, të luajnë një rol aktiv në prodhimin e armëve.

Zyrtarët e Pentagonit thuhet se janë takuar tashmë me krerët e disa industrive të rënda (përveç “General Motors” dhe “Ford”, duke përfshirë “GE Aerospace” dhe “Oshkosh”), për të përcaktuar nëse kapacitetet e tyre të prodhimit mund të drejtohen drejt nevojave të mbrojtjes.

Luftërat në Ukrainë dhe Iran po zbrazin rezervat e armëve, duke e bërë kështu prodhimin e zgjeruar urgjent.

As nuk do të ishte rasti i parë i një riorganizimi bashkëkohor në kohë lufte: vetëm pak ditë më parë, u përhap lajmi se “Volkswagen” ishte në bisedime me “Rafael Advanced Defense Systems” për të konvertuar uzinën e saj në Osnabrück për të prodhuar komponentë për “Iron Dome”, sistemin e mbrojtjes ajrore të Izraelit.

Një riorganizim ekonomik i denjë për një ekonomi të plotë në kohë lufte. Por çfarë është saktësisht dhe çfarë ndikimi mund të ketë në jetën dhe xhepat tanë?

Çfarë është një ekonomi lufte? Një ekonomi lufte nuk është vetëm ekonomia e vendeve të përfshira drejtpërdrejt në luftë.

Është mënyra se si një konflikt i armatosur, edhe nëse është i largët dhe i zhvilluar nga fuqi të tjera, rishkruan përparësitë dhe rregullat e ekonomisë globale.

PBB-ja, kapitali, industritë, çmimet, rrugët tregtare, liria e lëvizjes: asnjë aspekt i sistemit nuk mbetet i paprekur.

Në kuptimin e ngushtë të fjalës, një ekonomi lufte ndodh kur një shtet vendos të mobilizojë burimet që normalisht janë të destinuara për konsum civil drejt prodhimit ushtarak, me fabrikat e makinave që prodhojnë tanke dhe kantieret detare që ndërtojnë fregata në vend të trageteve.

Kjo ndodhi në Luftën e Dytë Botërore dhe është pikërisht skenari që mund të përsëritet nëse provat e mbledhura deri më tani bëhen më konkrete.

Pasojat për qytetarët e zakonshëm Për ata që nuk menaxhojnë një fond investimi, nuk janë pjesë e një bordi drejtorësh dhe as nuk janë qytetarë të një fuqie të përfshirë drejtpërdrejt në konflikt (SHBA-të, Izraeli, Irani, Libani, për të përmendur vetëm disa), cilat mund të jenë pasojat ekonomike?

Ekonomia e luftës ndikon në jetën e përditshme duke prekur të paktën katër fusha. E para është energjia: kur konfliktet kërcënojnë furnizimet me naftë dhe gaz, çmimet rriten në çdo gjë (nga benzina te faturat e shërbimeve, nga ngrohja te karrocat e pazarit).

E dyta është lëvizshmëria: karburanti i avionëve është malli i parë që bëhet i rrallë kur korridoret kryesore të Gjirit mbyllen dhe me të, fluturimet zhduken dhe çmimet e biletave rriten ndjeshëm.

E treta është presioni fiskal: qeveritë që shpenzojnë më shumë për mbrojtje duhet të gjejnë paratë diku, zakonisht duke shkurtuar fondet për shërbimet publike ose duke kërkuar përpjekje më të mëdha nga taksapaguesit.

Dhe pastaj është rikonvertimi industrial i lartpërmendur: me fabrikat që përditësojnë planet e tyre industriale për të mos përmbushur më kërkesat e tregut, por ato të klientëve shtetërorë që kanë nevojë për armë, municione dhe mallra të tjera të prodhuara për frontin.

Energjia dhe jo vetëm – Ngushtica e Hormuzit ndodhet afërsisht 5,000 kilometra nga Europa Qendrore, në pikën kufitare midis Iranit dhe Gadishullit të Omanit, në grykëderdhjen e Gjirit Persik.

Në pikën e saj më të ngushtë, është afërsisht 39 kilometra e gjerë. Siç mësuam kohët e fundit, afërsisht 20% e konsumit botëror të naftës kalon nëpër të.

Sapo u mbyll, çmimet e naftës bruto u rritën ndjeshëm dhe u dhanë paralajmërime për recesione të mundshme lokale dhe globale, mungesa ushqimore dhe madje edhe mungesa të ilaçeve thelbësore.

Ndikim në tregjet globale të aksioneve dhe parashikimet ekonomike nuk ka vetëm erozioni i ngadaltë i rezervave të lëndëve të para, por mbi të gjitha klima e pasigurisë.

Kreu i Agjencisë Ndërkombëtare të Energjisë, Fatih Birol, e përshkroi situatën si krizën më të madhe energjetike ndonjëherë, duke shpjeguar se mbyllja e Ngushticës së Hormuzit ndikon në naftë, gaz dhe furnizime të tjera jetësore.

Birol parashikoi një rritje të çmimeve në të gjitha aspektet, duke paralajmëruar se “kjo është një situatë vërtet kritike dhe do të ketë implikime të mëdha për ekonominë globale. Dhe sa më gjatë të zgjasë, aq më keq do të jetë për rritjen ekonomike dhe inflacionin në mbarë botën”.

Fluturimet dhe udhëtimet në rrezik Ndikimi më i menjëhershëm për qytetarët evropianë është në udhëtimet ajrore, pasi vajguri është burimi i parë që preket nga mungesa e energjisë.

Evropa ka “ndoshta rreth gjashtë javë karburant për avionë”, sipas paralajmërimit të Birol në një intervistë me “Associated Press”. Gjashtë javë, me sezonin e verës që tani është afër.

Nëse Ngushtica e Hormuzit nuk rihapet, tha Birol, për Evropën “së shpejti do të dëgjojmë lajme se disa fluturime nga qyteti A në qytetin B mund të anulohen për shkak të mungesës së karburantit për avionë”.

Komisioni Evropian konfirmoi se “aktualisht nuk ka prova për mungesë karburanti për avionë në Bashkimin Evropian, por problemet e furnizimit mund të lindin në të ardhmen e afërt”.

Zëdhënësja e energjisë, Anna-Kaisa Itkonen, vuri në dukje se rafineritë e BE-së mbulojnë rreth 70% të konsumit të Evropës, ndërsa pjesa tjetër vjen nga importet. Është ai 30% që po shkakton shqetësim.

Fillimisht linjat ajrore do të vuajnë nga mungesat dhe rritja e çmimeve, pastaj do t’ua kalojnë këto pasagjerëve, me rritje të biletave për rrugët thelbësore dhe anulime të rrugëve më pak të njohura.

Ndikimi në shpenzimet publike dhe taksat – Tensionet mbi burimet e energjisë rrisin paqëndrueshmërinë dhe kostot, duke ndikuar familjet dhe bizneset, ndërsa varësia nga nafta dhe gazi nxit paqëndrueshmërinë dhe brishtësinë sistemike. Por barra tjetër e madhe mbi ekonominë reale vjen nga riarmatimi në kuptimin më të ngushtë.

Sipas raportit “Trendet në Transferet Ndërkombëtare të Armëve, 2025”, të botuar nga Instituti Ndërkombëtar i Kërkimeve për Paqen në Stokholm në mars 2026, vëllimi global i armëve të transferuara në periudhën 2021-25 u rrit me 9.2% krahasuar me periudhën e mëparshme pesëvjeçare.

Qeveritë po shpenzojnë sistematikisht më shumë për mbrojtjen, dhe këto para vijnë nga investime më të ulëta në kujdesin shëndetësor, arsim dhe infrastrukturë, ose nga një rritje e borxhit publik.

E gjitha kjo gjithmonë përballohet nga qytetari, i cili kërkohet të paguajë menjëherë ose në pagesa të shtyra.

Ky trend global vjen pas asaj që po ndodh në Shtetet e Bashkuara, ku Trump këtë muaj bëri thirrje për një rritje masive të buxhetit ushtarak, duke e çuar atë në 1.5 trilion dollarë, më i larti ndonjëherë.

Dhe përsëri sipas SIPRI-t, pesë eksportuesit më të mëdhenj botërorë (Shtetet e Bashkuara, Franca, Rusia, Gjermania dhe Kina) përbëjnë 71% të eksporteve globale të armëve, me Shtetet e Bashkuara që mbajnë 42% të tregut global, një rritje prej 27% krahasuar me periudhën e mëparshme.

Përshtati: Gazeta “Si”