.png)
Gazeta Si – Kryeministri hungarez, Viktor Orbán, i cili ka qenë në detyrë që nga viti 2010, është lideri më jetëgjatë i Bashkimit Europian.
Për herë të parë, ai hyn në zgjedhjet parlamentare të kësaj të diele (12 prill 2026) si një konkurrent i dobët, me sondazhet që favorizojnë udhëheqësin e opozitës, Péter Magyar.
Orbán kryeson partinë Fidesz, e cila promovon ide sovraniste, populiste dhe euroskeptike dhe mban një vizion të shoqërisë së ndikuar nga Krishterimi dhe të ashtuquajturat vlera “tradicionale” (për shembull, ai vazhdimisht ka kundërshtuar të drejtat e komunitetit LGBTQ+).
Në 16 vjet në pushtet, ai e ka ndryshuar thellësisht Hungarinë, duke shkaktuar një kthesë joliberale me pasoja aq të gjera sa do të ndikojnë thellësisht në punën e atyre që vijnë pas tij.
Parlamenti Evropian ka pushuar prej kohësh ta konsiderojë Hungarinë një demokraci, por më tepër një “autokraci zgjedhore”, një term i përdorur gjerësisht.
Shkencëtarët politikë kanë një shpjegim më efektiv kur shkruajnë se Hungaria është një rast shkollor i “kapjes së shtetit” nga Orbán dhe partia e tij, Fidesz.
Kjo do të thotë infiltrim sistematik i të gjitha aspekteve të shtetit dhe, në ambiciet e tij, i jetës së qytetarëve: institucioneve, gjyqësorit, ekonomisë dhe kulturës. Kjo “kapje” është shoqëruar me një erozion po aq sistematik të sundimit të ligjit.
Historiani Stefano Bottoni, i cili shkroi një biografi të Orbanit të përkthyer ndërkombëtarisht dhe është ndër ekspertët kryesorë për Hungarinë, ka përshkruar një sistem thuajse-feudal, në të cilin Orbáni administron shtetin si një princ mesjetar.
Qeveria ushtron kontroll të gjerë mbi burimet ekonomike përmes një klase sunduese të zgjedhur vetëm në bazë të besnikërisë personale ndaj udhëheqësit, të cilit i detyrohet pozicioni dhe pasuria e saj, dhe i cili për këtë arsye është i kontrollueshëm.
Bottoni vëren se kjo strukturë “ka përfunduar duke riprodhuar shumë nga format (e së kaluarës autoritare komuniste) që Orbán i kishte mohuar ose kishte thënë se donte t’i mohonte kur ishte i ri”.
Në fakt, Orbán e filloi karrierën e tij si një aktivist liberal dhe progresiv, duke hequr dorë nga këto bindje pasi u kthye në pushtet në vitin 2010 (ai ishte kryeministër midis viteve 1998 dhe 2002).
Qasja e tij feudale i fitoi atij mbështetjen e “Hungarisë rurale dhe të thellë”, mbi të cilën ai e bazoi mbijetesën e tij në pushtet, por sot edhe kjo është në pikëpyetje.
“Sfida e madhe e këtyre zgjedhjeve është nëse Orbán do ta humbasë edhe këtë zonë të thellë që pushtoi rreth njëzet vjet më parë. Nëse ai e humbet edhe këtë pjesë të vendit, fati i tij politik është i pakthyeshëm”, thotë Bottoni.
Në përgjigje të reformave joliberale të Orbánit, Komisioni Evropian filloi të bllokonte fondet për Hungarinë në vitin 2022, megjithëse pjesa më e madhe e “kapjes së shtetit” kishte ndodhur tashmë.
Në fakt, Orbán kishte lëvizur në këtë drejtim që nga fillimi i mandatit të tij të parë në vitin 2010. I armatosur me një shumicë prej më shumë se dy të tretash në Parlament, gjë që i lejonte të ndryshonte Kushtetutën sipas dëshirës, ai filloi të zbrazte institucionet, duke i mbushur ato me besnikët e tij.
Një nga mjetet kryesore, ishte Kushtetuta e re, e miratuar në vitin 2011, e cila, ndër të tjera, hoqi fjalën “republikë” nga emri i shtetit dhe futi një preambulë mbi rrënjët e krishtera të vendit.
Nënshtrimi progresiv i sistemit gjyqësor filloi me uljen e moshës së daljes në pension për gjyqtarët, nga 70, në 62 vjeç: Orbán hoqi qafe anëtarët më me përvojë të gjyqësorit dhe i zëvendësoi ata me gjyqtarë të rinj të emëruar nga qeveria.
Struktura e pushtetit e Orbánit është përpjekur të krijojë kushtet për mbijetesën e tij afatgjatë. Ai ka modifikuar sistemin zgjedhor, duke ripërcaktuar zonat zgjedhore në favor të Fidesz-it; një gjendje e jashtëzakonshme mbetet në fuqi për shkak të luftës në Ukrainë (më parë për shkak të pandemisë), duke zgjeruar prerogativat e qeverisë dhe duke i lejuar asaj të sundojë me dekret.
Qeveria gjithashtu ka zgjatur mandatet e posteve të ndryshme publike, me mandate nëntë ose dymbëdhjetë vjeçare, pasi t’i ketë mbushur ato me individë të besuar.
Midis këtyre është Këshilli Fiskal, një organ që ka të drejtë vetoje mbi ligjin e buxhetit. “Nuk e fsheh faktin se, në këtë drejtim, po i lidh duart jo vetëm qeverisë së ardhshme, por edhe dhjetë të ardhshmeve”, është një term i famshëm që i atribuohet Orbanit në kohën e Kushtetutës së re.
Nëse një qeveri nuk arrin të miratojë buxhetin, ajo mund të rrëzohet nga presidenti: presidenti aktual, Tamás Sulyok, është shumë afër Orbánit dhe do të mbetet në detyrë deri në vitin 2029.
Orbán shpesh e ka ironizuar ndarjen e pushteteve, duke thënë, për shembull, se sistemet e kontrollit dhe balancimit – domethënë, ndarja dhe kontrolli i ndërsjellë midis degëve shtetërore (ekzekutiv, legjislativ dhe gjyqësor) dhe organeve që i mishërojnë ato – ishin diçka “e shpikur nga Shtetet e Bashkuara” dhe nuk kishin kuptim në Europë.
Në atë kohë, ai ishte kritik ndaj Shteteve të Bashkuara të Amerikës, por pas pas ardhjes së Trumpit, ai është bërë aleati i saj kryesor europian, si dhe një model për të djathtën ekstreme globale për politikat e tij të kushtueshme, të cilat në realitet kanë arritur pak.
Qeveritë e Orbánit kanë menaxhuar gjithashtu ndërmarrje shtetërore në një mënyrë klienteliste. Ato kanë ndarë kontratat publike midis aleatëve të tij më të ngushtë politikë, shumë prej të cilëve vijnë nga qyteti i lindjes së kryeministrit, Felcsút.
Një hetim i “Financial Times” në mars, dokumentoi akumulimin e kontratave dhe pasurisë nga një grup shumë i vogël aleatësh të Orbánit, të cilët kanë grumbulluar 28 miliardë euro në asete që nga viti 2010 – një shumë e tepruar për një vend të vogël si Hungaria.
Për këtë arsye, disa analistë e kanë karakterizuar Hungarinë si një sistem kleptokratik, me korrupsion endemik dhe praninë e oligarkëve, të ngjashëm me Rusinë e Vladimir Putinit, por me dallime të rëndësishme.
“Oligarkët e Orbánit janë njerëz fasadë”, shpjegon Bottoni. “Ata menaxhojnë një pasuri të madhe që është vetëm e tyre ligjërisht, por politikisht i përket kryeministrit dhe familjes së tij”.
Sipas historianit, kjo situatë, në të cilën bankat e dyta dhe të treta më të mëdha të vendit, si dhe dega hungareze e Vodafone, kontrollohen nga Orbán, ngre pyetjen se si do të funksiononte një tranzicion hipotetik pas zgjedhjeve dhe nëse oligarkët do të ishin të gatshëm ta mbështesnin atë.
“Këta oligarkë, nga njëra anë, janë fronte për pasuri që është vetëm nominalisht e tyre, por në realitet ata kontrollojnë disa qindra mijëra vende pune, një pjesë e konsiderueshme e të gjithë ekonomisë hungareze”.
Krijimi i konglomerateve të mëdha ekonomike, të cilat i përgjigjen drejtpërdrejt direktivave të qeverisë, ka lehtësuar një tjetër qëllim të Orbánit: kontrollin e medias.
Taktika e zakonshme ka qenë më delikate se censura: me fuqinë e saj të presionit, qeveria ka vendosur një lloj embargoje reklamuese në mediat kritike, duke i çuar ato në pikën e falimentimit.
Pastaj i ka blerë ato nga sipërmarrës të bindur, të cilët pas një kohe zëvendësojnë drejtorin, duke përmbysur kështu qëndrimin e tyre politik.
Kështu, qeveria ka qenë në gjendje të arrijë efektet e censurës pa e ushtruar atë formalisht. Në fushatën e fundit zgjedhore, në vitin 2022, kandidati i opozitës, Péter Márki-Zay mori vetëm pesë minuta kohë televizive.
Udhëheqësi aktual, Magyar, ka mësuar nga gabimet e paraardhësit të tij: ai pothuajse kurrë nuk diskuton luftën në Ukrainë, një fiksim dhe një batutë e propagandës së Orbánit, në mënyrë që të mos jetë i hapur për sulme mbi këtë çështje.
Për më tepër, ai po mban tubime të shumta, deri në 6 në ditë, duke vizituar Hungarinë pikërisht për të provuar të anashkalojë këtë embargo mediatike dhe të arrijë ende njerëzit, madje edhe në zonat rurale tradicionalisht afër Fidesz-it.
Në të vërtetë, Magyar, as nuk përqendrohet te nevoja për të ndaluar rrjedhën autoritare, as te çështjet ideologjike.
Kjo pavarësisht legjislacionit policor dhe armiqësisë shtetërore ndaj pakicave, veçanërisht romëve, dhe ndaj komunitetit LGBTQI+, e dukshme në demonizimin e tyre nga Orbán gjatë viteve dhe në përpjekjen e tij të dështuar për të parandaluar Paradën e Krenarisë në Budapest qershorin e kaluar, kur hungarezët nuk u shfaqën.
Megjithatë, shefi i opozitës Magyar, përqendrohet te denoncimi i korrupsionit dhe çështjeve ekonomike dhe jo te inflacioni, tani që rritja ekonomike po vuan dhe sistemi i subvencioneve publike nuk është më i mjaftueshëm për të zbutur koston e jetesës.
Për më tepër, situata ekonomike është ndikuar nga tarifat e vendosura nga presidenti i SHBA-ve, Donald Trump, të cilin Orbán e ka mik të ngushtë dhe i cili kohët e fundit dërgoi zëvendëspresidentin e tij, JD Vance, për të bërë fushatë për të.
Një pjesë e fundit e trashëgimisë së Orbán-it ka të bëjë me politikën e jashtme, dhe edhe këtu, Hungaria është bërë një përjashtim në Europë.
Gjatë 16 viteve të fundit, ajo ka qenë një lloj gjembi në këmbë për Komisionin Evropian, duke përdorur fuqinë e vetos në Këshillin Evropian (organi që përfshin krerët e qeverive të 27 shteteve anëtare), si një mjet shantazhi për të marrë lëshime, të tilla si përjashtime nga sanksionet kundër Rusisë. Në këtë drejtim, Orbán tani është disi më pak i vetëm: Sllovakia dhe Republika Çeke i janë bashkuar atij.
Nën drejtimi Orbánit, qeveria hungareze është bërë gjithashtu më pro-ruse në BE. Përveç simpatisë politike, ajo ka përfituar edhe nga importet preferenciale të gazit rus, të cilat i kanë mundësuar qeverisë të kontrollojë çmimet e energjisë dhe të përpiqet të ruajë konsensusin.
Orbán është afruar gjithashtu me Kinën, veçanërisht si burim kapitali, si një alternativë ndaj fondeve të bllokuara evropiane: Hungaria mori tre të katërtat e investimeve kineze në Europë midis viteve 2022 dhe 2024.
Një fitore e opozitës hungareze këtë të diel, mund t’i përmbysë këto pozicione të politikës së jashtme mjaft shpejt, duke e afruar Hungarinë me vendet e tjera të BE-së.
Çmontimi i sistemit të stratifikuar të Orbánit është një çështje krejtësisht tjetër. Profesor Bottoni arrin në përfundimin se shumë do të varet, nëse opozita arrin shumicën prej dy të tretash në parlament. “Nëse nuk e arrijnë këtë, çdo institucion mund të bëhet një fushë beteje e mundshme”.
Përshtati: Gazeta “Si”
Copyright © Gazeta “Si”
Të gjitha të drejtat e këtij materiali janë pronë ekskluzive dhe e patjetërsueshme e Gazetës “Si”, sipas Ligjit Nr.35/2016 “Për të drejtat e autorit dhe të drejtat e tjera të lidhura me to”. Ndalohet kategorikisht kopjimi, publikimi, shpërndarja, tjetërsimi etj, pa autorizimin e Gazetës “Si”, në të kundërt çdo shkelës do mbajë përgjegjësi sipas nenit 179 të Ligjit 35/2016.
Lini një Përgjigje