.png)
Nga Wendell Steavenson* – Më 11 gusht një 42-vjeçar i papunë, mori pushkën dhe një kanaçe të madhe me benzinë. I veshur me një bluzë me krahë të shkurtra dhe shapka me gisht, Bassam al-Sheikh Hussein hyri në një nga degët e Bankës Federale të Libanit në Beirut, me qëllim grabitjen.
Kur ai hyri, e përplasi derën prej metali me sa forcë kishte. “U duk sikur pati një shpërthim”, -tha ai. Brenda bankës ishin 7 a 8 punonjës, 2 klientë burra dhe një grua që ra përtokë nga frika e një burri të armatosur duke u përgjëruar që të kursehej. Huseini e ndaloi atë të godiste kokën dhe e la të largohej. “Unë nuk isha i nxituar,” më tha ai. “Isha shumë i llogaritur. Isha i qetë.”
Ai hodhi benzinë kudo mbi tavolina dhe aroma therëse u përhap. Punonjësit nisën të ankoheshin se po mbyten. Husein kapi menaxherin nga kravata e kostumit dhe e tërhoqi në një dhomë veçmas. Ai i vuri pushkën në shpinë dhe i tha të hapte kasafortën. Menaxheri e bëri.
Brenda ishin pirgje me paund libanez dhe pak dollarë, rreth 3.500. Menaxheri numëroi katër kartëmonedha prej 100 dollarësh.
“A je budalla apo çfarë?”, tha Husein. Menaxheri i ofroi të gjitha dollarët.
“Telefono shefat e tu dhe thuaji që dua 210 mijë dollarët e mi tani!” Huseini e shtyu menaxherin përsëri në zyrën e tij dhe i tregoi telefonin.
Policia kishte rrethuar bankën dhe një turmë njerëzish filloi të mblidhej jashtë. Ata murmurinin me dhembshuri: Huseini nuk po përpiqej të merrte paratë e njerëzve të tjerë – ai thjesht po përpiqej të merrte paratë e tij.
Në Liban, historia e fundit ndahet në “para”, kur gjërat ishin jofunksionale, por të tolerueshme, dhe në “pas”, ku vendi e gjen veten tani, pas tre vjetësh hiperinflacioni, protestash masive, pandemisë dhe një shpërthimi të madh kimikatesh të ruajtura keq në portin e Bejrutit në 2020, e cila vrau më shumë se 200 njerëz.
Në kohët e mëparshme, Huseini dhe gruaja e tij Mariam ishin mirë. Huseini kishte qenë rojtar shpëtimi në të 20-at e tij dhe kurseu mjaftueshëm para për të blerë një apartament të vogël në grumbullin e banesave të paplanifikuara përgjatë rrugës kryesore në jug të Bejrutit, ku familja e tij ishte vendosur në vitet 1980 gjatë luftës civile. Më vonë, ai shkoi në punë me vëllain e tij më të madh Tarek, i cili kishte marrë nën kontroll dyqanin e vogël ushqimor të babait të tyre. Biznesi ishte i mirë. Çdo muaj Huseini merrte një pjesë të pagës së tij – zakonisht rreth 1.000 dollarë – dhe e depozitonte në një llogari dollarësh në Bankën Federale. (Fundi libanez ka qenë i lidhur me dollarin që nga viti 1997; deri vonë, të dy monedhat përdoreshin në mënyrë të ndërsjellë.
Mariam la punën e saj në një klinikë dentisti kur lindi djalin, 4 vite më parë. Në fillim të 2019-s, Husein shiti apartamentin e vogël për 60 mijë dollarë, me qëllimin e blerjes një më të madh. Ai i futi paratë në depozitë, bashkë me kursimet e tjera, ndërkohë që po kërkonte për shtëpinë e duhur.
Për dekada, bankat në Liban dhe elita e korruptuar politike, kanë mbështetur njëra-tjetrën. Bankat lokalë blenë miliardë dollarë vlerë titujsh, duke i mundësuar qeverisë huamarrje të lartë.
Lidhja e dy monedhave dukej si një propozim me risk të ulët. Sistemi ishte i qëndrueshëm për aq kohë sa diaspora libaneze riatdhesonte dollarë. Por ndërsa lufta në Sirinë fqinje përkeqësoi tensionet politike, më pak emigrantë libanezë shkuan në shtëpi për të shpenzuar dollarët e tyre ose për të blerë prona. Në 2018-n, rënia e çmimeve të naftës shkaktoi një ndikim të mëtejshëm në depozitat në dollarë, pasi punëtorët libanezë në të gjithë Lindjen e Mesme nuk kishin para të gatshme. Banka qendrore e Libanit inkurajoi bankat tregtare të japin kredi në dollarë, të cilin e përdori për të mbyllur deficitin e buxhetit kombëtar dhe për të ruajtur lidhjen e monedhës. Sistemi financiar i vendit është përshkruar nga Banka Botërore si një skemë Ponzi.
Në vjeshtën e 2019-s, përballë një mungese alarmante të buxhetit, qeveria libaneze njoftoi një taksë për mesazhet në aplikacionin WhatsApp.
Pas dekadash qeverisje jofunksionale, mijëra libanezë dolën në rrugë duke bërë thirrje për revolucion. Paundi libanez, vlera e së cilës në tregun e zi tashmë kishte rënë falë Ponzinomics të qeverisë, duke u tallur me lidhjen zyrtare prej 1.500 për dollarin, ra më tej. Thashethemet ishin të shumta se individë të pasur dhe me lidhje të mira po i nxirrnin dollarët e tyre jashtë vendit dhe njerëzit filluan të trembeshin. Për të parandaluar një rrjedhje bankare, bankat u mbyllën për dy javë dhe kufizuan tërheqjet kur u rihapën. Askush në Liban nuk kishte pasur qasje të papenguar në llogaritë e tyre të kursimeve që atëherë.
Kosto e jetesës vazhdoi me rritje. Në mars 2020, qeveria dështoi në shlyerjen e borxhit të saj, edhe pse prezantoi subvencione për ushqimet, ilaçet dhe benzinën e importuar – masa të shtrenjta, populiste që synojnë lehtësimin e vështirësive ekonomike të shkaktuara nga pandemia. Rezultati ishte hiperinflacioni. Paundi libanez ra aq shpejt sa vlera ndryshohej nga ora në orë. Kur shkovA në tetor, paundi libanez kishte rënë me 40.000 nga dollari. Në faturën që mu dha, kafeja ime kushtoi 145 dollarë. Asnjë institucion libanez nuk merrte përgjegjësi; qeveria fajësonte bankën qendrore, banka qendrore bankat tregtare dhe bankat tregtare politikanët.
Qeveria nuk ofroi asnjë ndihmë për depozituesit, të cilët nuk mund të merrnin paratë e tyre nga banka. Në vend të kësaj, banka qendrore lëshoi një sërë “qarkoresh”, duke i udhëzuar bankat libaneze të lejojnë njerëzit të tërheqin një shumë të caktuar çdo muaj, sipas një grupi kompleks rregullash dhe kursesh këmbimi. Në teori, shumica e depozituesve ishin në gjendje të merrnin 400 dollarë në para nga llogaritë e tyre në dollarë çdo muaj.
Husein ishte në gjendje të tërhiqte këtë pagesë mujore nga banka gjatë gjithë vitit 2020, e cila ishte pothuajse e mjaftueshme për të jetuar. Por në mesin e vitit 2021, menaxheri i bankës filloi të justifikohej. Dega nuk kishte mjaftueshëm dollarë, tha ai. Ai ishte në gjendje të tërhiqte shumën e tij të caktuar vetëm në 1/3 e kohës.
Biznesi po bëhej i vështirë. Në fillim të vitit 2022, Tarek kuptoi se nuk mund të përballonte më të paguante Huseinin; ai bëri plane për të shitur stokun e tij dhe për të mbyllur dyqanin ushqimor. I papunë, Huseini po dëshpërohej. Babai i tij, i cili ka Alzheimer, ra dhe theu legenin e tij, kështu që ai kishte nevojë për kujdes dhe pajisje. Huseini dhe vëllezërit e tij morën një hua, për të cilën Mariam vendosi stolitë e saj prej ari si garanci.
Në vend që të blinte shtëpinë e ëndrrave, Husein dhe Marian u shpërngulën në apartamentin e vëllait të tij. Vëllai instaloi panele solare në çati sepse gjeneratori privat kushtonte shumë. Ata mund të përballonin të mbanin ndezur vetëm frigoriferin dhe dy llampa.
“Kondicioner? Harroje.” Ata nuk hanë më mish rregullisht dhe qumështi pluhur është pothuajse i paarritshëm. Çdo familje tjetër e klasës së mesme që ata njohin është në një situatë të ngjashme.
Ndonëse Husein i shikonte të tjerët duke bërë tërheqje, menaxheri i bankës bëhej mur për të. Husein kërkonte të fliste me një drejtues dhe ai i thoshte se “unë jam shefi”. Në fillim të verës ai shkonte në bankë disa herë në javë. Sa herë kthehej më i frustruar.
Libanezët janë munduar t’i marrin paratë e tyre në mënyra të ndryshme. Fillimisht, një biznesmen i njohur më tha se i kishte shkuar në shtëpi drejtuesit të bankës dhe i kishte kërkuar paratë e veta. Një tjetër, Hassan Moughnieh, i cili nuk mori 15 mijë dollarëshin që donte për të paguar operacionin e kancerit të së ëmës, ai mbylli me zinxhir derën e bankës dhe nuk la askënd të merrte paratë deri sa ai të merrte të tijat.
Si rezultat i zhgënjimeve të tij, ai ndihmoi në themelimin e Shoqatës së Depozituesve, një nga disa grupe që mbrojnë depozituesit e Libanit. “Ne e themeluam atë për të shpëtuar jetë,” tha ai. “Gjatë dy viteve të fundit ne kemi humbur tetë persona,” shtoi ai, duke iu referuar të afërmve të sëmurë të depozituesve, që kanë vdekur.
Sipas Rami Ollaik, një avokat, kodi penal libanez parashikon të drejtën e vetëmbrojtjes për jetën dhe pronën. Ai beson se veprimet e Huseinit ishin ligjërisht të justifikueshme. Ollaik është një ish-aktivist i Hizbullahut, i cili krijoi një lëvizje të re politike që synonte të kapërcente ndarjen sektare të Libanit. I vullnetshëm, i informuar për median dhe intensiv, ai ka ndërtuar një profil publik të diskutueshëm duke u përpjekur të kërkojë llogari nga qeveria ndërsa ndjek pasionin e tij për bletarinë. “Unë shes mjaltë dhe luftoj korrupsionin,” – më tha ai. Vitin e kaluar, ai shmangu me sukses një përpjekje për ta përjashtuar atë përgjithmonë nga ushtrimi i ligjit.
Që nga fillimi i krizës bankare, Ollaik ka ngritur dhjetëra padi në emër të depozituesve kundër bankave tregtare. Asnjë rast nuk ka një vendim përfundimtar. Ai kundërshton padobishmërinë e gjykatave libaneze, duke fajësuar marrëveshjet e fshehta të bankierëve, gjyqtarëve dhe politikanëve, familjet e të cilëve dhe interesat financiare shpesh mbivendosen. Ka vonesa pafund; thirrjet nuk merren parasysh; skedarët janë të humbur. Gjyqtarët libanezë janë në grevë që nga mesi i gushtit.
Brenda Bankës Federale, Huseini fiku telefonin e tij për të qëndruar i fokusuar. Përmes shufrave metalike të portës së mbyllur, ai pa negociatorët e policisë, vëllezërit e tij dhe Moughnieh, të cilët të gjithë u përpoqën ta bindnin të largohej. “Kjo është shumë e rrezikshme!” tha Tarek. “Ndaloje këtë! Mund të lëndohesh. Mund të vdesësh!” Huseini drejtoi armën në gjoksin e vëllait të tij. “Largohu,” tha ai, “ose do të filloj të qëlloj.”
Një negociator policie i ofroi atij 5.000 dollarë, “të mjaftueshme për faturat mjekësore të babait tuaj”. Huseini refuzoi. Oferta u ngrit në 10.000 dollarë. Huseini e theu pjesën e poshtme të pushkës së tij në një dritare, duke bërtitur “A po tallesh me mua?”
Përpos stresit, Husein ishte një hajdut banke i disiplinuar. Ai rreshtoi punonjësit e bankës në mur dhe ruante policinë se mos i afrohej ndërtesës. Ai liroi një klient të sëmurë dhe restoranti aty pranë i sillte drekën të gjithëve, duke nënkuptuar se ata e mbështesnin Husein.
Paranojak që ushqimi ishte helmuar, Huseini nuk hëngri asgjë dhe ishte i kujdesshëm të pinte vetëm ujë në shishe.
Gjatë pasdites, ofertat e negociatorëve u rritën: fillimisht në 15.000 dollarë, më pas 20.000 dollarë, pastaj 30.000 dollarë. Huseini refuzoi secilin. Nga ora 18:00 turma jashtë ishte fryrë dhe po krijohej tension. “Qëndroni derisa të merrni shumën e plotë!” njerëzit bërtisnin. “Hero! Ti je burrë! Ju jeni duke mbrojtur parimet tuaja, të drejtat tuaja! Ne jemi me ty!” Ndërsa filloi të errësohej, turma filloi të shtynte vijën e policisë rreth bankës. Vëllezërit e Huseinit dhe Mariam u dërguan të flisnin përsëri me të dhe iu lutën që t’i jepte fund rrethimit. Oferta përfundimtare ishte 35.000 dollarë, me një premtim nga policia se ai mund të dilte i lirë.
Huseini pranoi pa dëshirë. Atij iu dhanë paratë në një qese plastike të zezë. Ai numëroi shpejt pirgjet e dollarëve dhe ia dha Tarekut. Ai i liroi punonjësit e bankës një herë derisa Tarek thirri për të thënë se kishte mbërritur në shtëpi i sigurt me paratë. Huseini e la të fundit menaxherin e bankës. “Unë i thashë, dil.” Më pas ai dorëzoi armën e tij në polici.
Pavarësisht garancive, policia arrestoi Husein. Ollaik, Moughnieh dhe aktivistë të tjerë u përpoqën të ndërhynin dhe një turmë e vogël u formua jashtë stacionit për të protestuar. Në ditët që pasuan, familja e Huseinit organizoi një demonstratë në lagjen e tyre, me dhjetëra njerëz që bllokuan rrugën kryesore me goma. Mariam dha intervista për shtypin; Vëllezërit e Huseinit thanë në TV se, nëse akuzat nuk do të hiqeshin, ata do të digjnin çdo degë të Bankës Federale. Rasti i tij u bë një sensacion kombëtar. Pas pesë ditësh ai doli jashtë, një njeri i lirë.
Disa grabitës e ndoqën pas Huseinin.
Disa prej tyre u mbështetën nga Ollaiku, i cili ishte i kënaqur nga publiciteti, por i trembur që disa bastisje dolën jashtë kontrollit. Interesat e veta po përpiqeshin të diskreditonin sulmuesit e bankave, tha ai, duke dërguar banditë për të krijuar një atmosferë të dhunshme. Megjithatë, disa nga klientët e tij janë të prirur qartë të bëjnë një skenë më të madhe. Ali al-Sahili, i cili kishte mbajtur tashmë një bankë me një armë të mbushur dhe një minë tokësore të prodhuar në shtëpi, më tha se po kërkonte degë të tjera, “por këtë herë do të vesh një jelek vetëvrasës dhe nëse ata nuk japin paratë, unë do të hedh veten në erë.”
Burimi: The Economist/Përshtati: Gazeta ‘SI’
* Wendell Steavenson ka raportuar për Gjeorgjinë post-sovjetike, luftën në Irak dhe revolucionin egjiptian.
Ky shkrim është sponsorizuar nga qendra Pulitzer.
Copyright © Gazeta “Si”
Të gjitha të drejtat e këtij materiali janë pronë ekskluzive dhe e patjetërsueshme e Gazetës “Si”, sipas Ligjit Nr.35/2016 “Për të drejtat e autorit dhe të drejtat e tjera të lidhura me to”. Ndalohet kategorikisht kopjimi, publikimi, shpërndarja, tjetërsimi etj, pa autorizimin e Gazetës “Si”, në të kundërt çdo shkelës do mbajë përgjegjësi sipas nenit 179 të Ligjit 35/2016.
