Susan Denham Wade, 55 vjeç, autore e librit “A History of Seeing in Eleven Invention”, në Mbretërinë e Bashkuar, kaloi katër vjet duke hulumtuar dhe shkruar librin e saj, i cili është një studim pionier i historisë së shikimit njerëzor ndër shekuj dhe beson se përdorimi i tepërt i telefonave tanë po zvogëlon në mënyrë të vazhdueshme ndjenjën tonë të nuhatjes, prekjes, dëgjimit dhe shijes.
Pajisjet gjithashtu mund të jenë fajtore, të paktën pjesërisht sipas saj për nivele më të larta të stresit, ankthit, vetmisë dhe depresionit brenda shoqërisë, veçanërisht tek të rinjtë.
Wade shpjegoi se kjo ndodh sepse pesë shqisat tona themelore evoluan me qëllim të ndërveprimit me mjedisin natyror dhe me njëri -tjetrin.
Me fjalë të tjera, ne jemi krijuar për të përdorur të gjitha shqisat tona njëkohësisht në botën reale. Kur nuk e bëjmë këtë, shqisat tona të tjera dhe shëndeti ynë mendor, mund të vuajnë.
“Farërat e kulturës sonë vizuale mbizotëruese u mbollën shumë kohë para telefonave inteligjentë, televizorit apo energjisë elektrike. Udhëtimi i shikimit njerëzor me të vërtetë fillon me zbulimin e zjarrit një milion vjet më parë, i cili së pari na lejoi të shohim në errësirë”, thotë Wade, e diplomuar në Harvard Business School e cila shton se gjatë mijëvjeçarëve që kaluan, ne vazhduam të zhvillonim kulturën tonë të udhëhequr nga pamja me shpikje të reja, të tilla si pasqyra, shkrimi dhe fotografitë. Secila, nga ana tjetër, kishte efekte të thella, kryesisht pozitive në psikikën njerëzore dhe ndryshoi shoqërinë në mënyra që nuk mund të ishin parashikuar. Shikimi u bë, ngadalë por në mënyrë të pashmangshme, kuptimi sundues i njerëzimit.
Smartphoni mund të shihet si kulmi i arritjeve, sepse kombinon shumë forma të teknologjive vizuale brenda një pajisjeje të vogël, praktike dhe njerëzit mund të kryejnë shumë aktivitete me të por në të njëjtën kohë, telefonat inteligjentë kanë “skllavëruar” sytë tanë si asgjë më parë dhe me këtë nisin dhe telashet për shqisat e tjera duke qenë se “ne evoluuam për të përdorur të gjitha shqisat tona”.
Ne kalojmë orë të tëra duke shikuar në ekran dhe ndërsa sytë “festojnë”, shqisat tona të tjera, dëgjimi, nuhatja, prekja dhe shija vdesin nga uria.
Fatmirësisht Denham Wade thotë se ka disa mënyra të thjeshta për të rigjallëruar të gjitha shqisat tona dhe, duke vepruar kështu, për të mbrojtur shëndetin tonë mendor.
Nuhatja
Ndjesia jonë e nuhatjes, e cila nuk mund të stimulohet nga një ekran me prekje, është e jashtëzakonshme. Ndërsa dikur besohej se njerëzit mund të dallonin vetëm rreth 10.000 erëra të ndryshme, hulumtimi i fundit sugjeron që njerëzit mund të zbulojnë po aq erëra sa qentë, duke qenë në gjendje të dallojnë mbi një trilion aroma të ndryshme.
Është gjithashtu e rëndësishme për mirëqenien tonë të përgjithshme. Një studim akademik i vitit 2016 gjeti një lidhje të fortë midis humbjes së ndjenjës së nuhatjes (e njohur si ‘anosmia’) dhe ankthit dhe depresionit. Ata me aftësi të zvogëluar të nuhatjes kishin më shumë gjasa të ishin në depresion dhe ashpërsia e simptomave u përkeqësua me ashpërsinë e humbjes së nuhatjes.
Studimet kanë treguar se ndjenja e nuhatjes mund të përmirësohet duke nuhatur katër aroma të ndryshme dy herë në ditë për rreth 30 sekonda secila.
‘Trajnoni’ hundën tuaj duke nuhatur sende të zakonshme me aroma të forta dhe të këndshme që mund të gjeni nëpër shtëpi, të tilla si çokollata, kafe e freskët, gjethe çaji, barishte, djathë ose verë çdo ditë.
Shija
Njerëzit mund të zbulojnë pesë lloje të ndryshme të shijes: të kripura, të hidhura, të tharta, të ëmbla dhe umami (shija e glutamatit të monosodiumit (MSG), e përshkruar shpesh si një aromë “e shijshme”). Disa shkencëtarë gjithashtu propozojnë një shije të gjashtë, oleogustus, e cila është shija unike e yndyrës.
Ne kemi evoluar për të pëlqyer ushqimet që kanë shije të ëmbël, yndyrore ose të kripura pasi janë të larta në kalori, të cilat i japin trupit energji. Në të kaluarën kjo shtonte shanset për të mbijetuar, por, sot, ne hamë shumë nga këto ushqime.
Por ngrënia e llojeve të gabuara të ushqimit mund të ndikojë në ndjenjën tonë të shijes. Ndërsa ne mund të shijojmë shije të ëmbla, yndyrore dhe të kripura, të tilla si ato që gjenden me bollëk në ushqimin e shpejtë, ngopja e tepërt mund të mbingarkojë ‘sythat’ e shijes, që do të thotë se ushqimet e tjera nuk kanë shije aq të mirë sa më parë.
Pirja e duhanit gjithashtu mund të na e zbehë shijen. Një studim i vitit 2009 zbuloi se duhanpirësit kishin shije më delikate sesa jo duhanpirësit.
Për të rikthyer ndjenjën tuaj të shijes, zvogëloni ushqimin ‘junk’ dhe, nëse pini duhan, hiqni dorë nga ai. Shkëmbimi i ushqimeve shumë të përpunuara me opsione më të shëndetshme gjithashtu mund të ndihmojë në përmirësimin e humorit tonë. Një studim i vitit 2016 i botuar në American Journal of Public Health tregoi se shtimi i porcioneve shtesë të frutave dhe perimeve të freskëta përmirësoi ndjeshëm lumturinë dhe mirëqenien.
Ndjenja e nuhatjes është e lidhur fort me shijen, kështu që merrni erë të shpejtë të ushqimit tuaj për të sjellë aromat në hundë dhe për të përmirësuar shijen. Kur përtypni, tërhiqni një sasi të vogël ajri në gojën tuaj për të ndihmuar aromat të arrijnë në zgavrën e hundës. Gjithashtu, sigurohuni që të përtypni siç duhet pasi kjo lejon që të zbulohen më shumë aroma.
Prekja
Të gjithëve na pëlqen të prekim dhe të prekemi, është pjesë e të qenit njeri. Një studim i vitit 2016 zbuloi se prekja zvogëlon nivelet e stresit dhe promovon mirëqenien psikologjike dhe fizike tek të rriturit.
Prekja besohet të jetë shqisa e parë që ne zhvillojmë. Aftësia për të ndjerë përmbahet në shtresën e poshtme të lëkurës, dermis, e cila ka më shumë se pesë milionë mbaresa nervore të përdorura për të zbuluar të gjitha ndjesitë që ndiejmë, të tilla si dridhjet, të nxehtin, të ftohtin etj. Pjesët më të ndjeshme të trupit janë duart dhe majat e gishtërinjve tanë, këmbët, buzët, fytyra, qafa dhe gjuha.
Fatkeqësisht, megjithatë, ne po përjetojmë shumë më pak larmi në përvojën tonë të prekjes sepse kalojmë kaq shumë kohë duke përdorur teknologjinë. Në pjesën më të madhe, gishtat tanë përdoren për të shtypur në tastierë, rrëshqitur në ekranet me prekje dhe klikimin në mausin e kompjuterit ose tastierën e lojërave për pjesën më të madhe të ditës, ndërsa pjesa tjetër e trupit tonë mbetet statike.
Dëgjim
Ashtu si shqisat e tjera themelore, shqisa jonë e dëgjimit është e jashtëzakonshme. Ne kemi evoluar për të dëgjuar tinguj midis 20Hz, ekuivalenti i pedalës më të ulët në një organ tubi, në 20,000Hz, siç është bërë nga gumëzhima me zë të lartë të një mushkonje.
Veshi i njeriut është aq i ndjeshëm sa mund të zbulojë dridhjet e zërit në daullen e veshit më të vogla se gjerësia e një atomi.
Dëgjimi është treguar gjithashtu se na ndihmon të mbajmë qetësinë. Një eksperiment i vitit 2011 i kryer nga Universiteti i Wisconsin-Madison përfshiu një grup vajzash të moshës midis shtatë dhe 12 vjeç, të cilat secila iu nënshtruan një situate stresuese: duke bërë një prezantim për të huajt. Një e katërta e vajzave u lejuan të shihnin nënat e tyre ballë për ballë, një e katërta të flisnin me nënat e tyre në telefon, e katërta e tretë të shkruanin mesazhe dhe e katërta të uleshin vetë në heshtje.
Studimi zbuloi se vajzat që flisnin me nënat e tyre në telefon u qetësuan po aq sa ato që ndërvepruan me nënat e tyre drejtpërdrejt, të matura nga hormonet e stresit.
Sidoqoftë, vajzat që i shkruanin mesazhe nënave të tyre, u qetësuan po aq pak sa vajzat që kishin mbetur vetë, duke treguar se dëgjimi dhe të folurit me njerëzit është shumë më i rëndësishëm për mirëqenien tonë sesa dërgimi i mesazheve për ta.
Shikimi
Shikimi është bërë sensi drejtues i njerëzimit. Syri i njeriut është organi i dytë më kompleks, pas trurit. Sytë tanë janë aq të ndjeshëm saqë mund të njohim afërsisht 10 milionë ngjyra dhe nuanca të ndryshme.
Ironikisht, megjithatë, varësia jonë ndaj stimujve vizualë si telefonat inteligjentë dhe pajisjet e tjera po rezulton në shikim më të dobët. Shikimi i ekranit për orë të tëra është treguar se rrit rrezikun e problemeve me sytë.
Një studim i udhëhequr nga Universiteti i Kembrixhit në 2011 zbuloi se për çdo orë shtesë të kaluar jashtë në javë, shanset për të pasur probleme me shikimin zvogëlohen me dy përqind.
Sigurohuni që të kaloni të paktën 10 deri në 20 minuta në ditë jashtë, pasi kjo do të stimulojë prodhimin e serotoninës, hormonit të të ndjerit mirë.
Hani më shumë perime jeshile, patëllxhanë dhe vezë. Ato përmbajnë sasi të larta të karotenoideve, të cilat besohet se ndihmojnë në mbrojtjen e syrit nga efektet e dëmshme të dritës blu.
Praktikimi i meditimit për 10 minuta çdo ditë është një mënyrë e shkëlqyeshme për të zhvilluar të gjitha shqisat tuaja, përfshirë shikimin tuaj. Një mënyrë tjetër për të përmirësuar shikimin tuaj është t’i kushtoni më shumë vëmendje vizionit tuaj periferik (gjërat që ne shohim në anët e fokusit tonë qendror).
Ndoshta më e rëndësishmja, zvogëloni sasinë e kohës që kaloni duke shikuar në ekran. Përveç shkaktimit të lodhjes së syve, hulumtimet tregojnë se drita blu që kanë ekranet mund të çojnë në ndryshime të përhershme të shikimit.
Kur duhet të shikoni një ekran për një periudhë të zgjatur, si kur punoni, përdorni një aplikacion filtri të dritës blu ose syze bllokuese dhe ndiqni rregullin 20/20/20: shikoni nga ekrani çdo 20 minuta, duke u fokusuar në një objekt që është të paktën 20 metra larg, dhe duke e bërë këtë për të paktën 20 sekonda.
Burimi: Daily Mail. Përshtati: Gazeta “Si”
Copyright © Gazeta “Si”
Të gjitha të drejtat e këtij materiali janë pronë ekskluzive dhe e patjetërsueshme e Gazetës “Si”, sipas Ligjit Nr.35/2016 “Për të drejtat e autorit dhe të drejtat e tjera të lidhura me to”. Ndalohet kategorikisht kopjimi, publikimi, shpërndarja, tjetërsimi etj, pa autorizimin e Gazetës “Si”, në të kundërt çdo shkelës do mbajë përgjegjësi sipas nenit 179 të Ligjit 35/2016.
