Jete & Stil

Si e përdornim zjarrin miliona vjet më parë? Përgjigja do të zgjidhë misterin e evolucionit njerëzor

Arkeologët kanë ndërmarrë një hap vendimtar drejt zgjidhjes së një prej mistereve më të mëdha të evolucionit njerëzor.

Më shumë se dy dekada më parë, një shkencëtar britanik propozoi që një ndryshim i madh në anatominë njerëzore, rreth 1.8 milion vjet më parë, ishte gjeneruar nga zbulimi i njerëzimit që mund të përdorte zjarrin për të gatuar ushqim, duke e bërë atë më të tretshëm.

Problemi ishte se nuk kishte asnjë provë shkencore që njerëzit madje dinin të përdornin zjarr, e lëre më të gatuanin me të para rreth 250,000 vjet më parë.

Por tani, arkeologët nga Izraeli dhe Kanadaja kanë kryer kërkime të reja shkencore që vërtetojnë se njerëzit e hershëm po përdornin zjarr të paktën 900,000 vjet më parë.

Ky operacion i ri i jashtëzakonshëm në një shpellë prehistorike në Afrikën e Jugut, tani ka shtyrë përdorimin njerëzor të zjarrit mjaft kohë prapa në kohë për të hapur rrugën që shkencëtarët të fillojnë të mendojnë se dy vende zjarri edhe më të vjetra afrikane (në Kenia, që datojnë nga 1.5 milion dhe 1.6 milion vjet më parë) mund të ketë qenë zjarr kampi njerëzor, në vend se thjesht zjarre natyrore të shkaktuara nga goditjet e rrufeve.

Data e re e sigurt afërsisht 900,000 pes e marrë nga shkencëtarët izraelitë dhe kanadezë në një shpellë në skajin jugor të shkretëtirës Kalahari ka të ngjarë të revolucionarizojë plotësisht kuptimin e shumë para-historianëve për përdorimin e hershëm të njerëzimit të zjarrit dhe rrjedhimisht rolin e tij të mundshëm.

Një nga ekspertët kryesorë të botës për rolin e zjarrit në evolucionin njerëzor, Profesori Richard Wrangham i Universitetit të Harvardit, thotë se data e re është "jashtëzakonisht e rëndësishme".

"Shtyrja prapa e përdorimit të provuar të hershëm të zjarrit të njerëzimit ndoshta do të çojë në një rivlerësim të vendeve të tjera të mundshme të zjarrit të kampit në Afrikë", tha Wrangham.

Ai tha se zbulimi i Afrikës së Jugut është një hap i madh drejt konfirmimit se shfrytëzimi njerëzor i zjarrit për gatim dhe mbrojtje vërtet nxiti aspektet kryesore të evolucionit njerëzor.

"Unë besoj se njerëzit e hershëm zbuluan se si të përdorin zjarrin rreth 1.8 milion vjet më parë dhe kjo aftësi për të gatuar ushqim çoi në ndryshime të mëdha të pashpjegueshme në anatominë e zorrës njerëzore, formën e fytyrës dhe rritjen e madhësisë së trurit që ndodhën afërsisht në atë kohë", tha Wrangham.

Megjithëse vetëm një copë zjarri i hershëm është zbuluar në shpellën e Afrikës së Jugut deri më tani, kjo lë të kuptohet se mund të ketë dhjetra të tjerë të shpërndarë nëpër shpellë dhe disa prej tyre ka të ngjarë të jenë edhe më të vjetër, që datojnë që nga epoka e ndryshimit të shpejtë evolucionar. "Hulumtimet e mëtejshme të gërmimeve janë planifikuar që tani por puna do të jetë shkencërisht gjithnjë e më komplekse dhe ka të ngjarë të zgjasë disa vjet", tha profesor Michael Chazan i Universitetit të Torontos.

Njerëzit që përdorën shpellën 900,000 vjet më parë dinin se si të përdornin zjarrin por ndoshta nuk dinin ende se si ta bënin atë.

Sidoqoftë, në Afrikën nën-Sahariane (dhe në disa pjesë të tjera të botës) zjarri ndodhi natyrshëm dhe shumë shpesh ndizej nga rrufeja.

Zjarret e tokave me bar të butë, të krijuara nga goditjet e rrufesë, mund të zgjasin për disa ditë dhe tymi i tyre mund të shihet nga shumë milje larg. Në periudha të caktuara të vitit (për shembull, në fund të stinëve të thata) dhe, në disa vende, me ndërprerje gjatë gjithë vitit, zjarre të tilla në toka me bar të krijuara nga rrufeja janë shumë të shpeshta.

Pra, përvetësimi i hershëm i zjarrit njerëzor do të ishte relativisht i lehtë, pasi njerëzimi të kishte kuptuar se sa i dobishëm mund të ishte zjarri, të gatuhej me të, për t'u mbrojtur nga grabitqarët, për të fituar ngrohtësi, për të prodhuar dritë etj.

Wrangham beson se janë ato përdorime ekonomike dhe shoqërore që u bashkuan për të shpejtuar evolucionin njerëzor rreth 1.8 milion vjet më parë. Ishte ajo frymë evolucionare që çoi në shfaqjen e një specie të hershme njerëzore të njohur si Homo erectus - speciet nga të cilat evoluan shumica e specieve njerëzore të mëvonshme, përfshirë edhe tonën (Homo sapiens). Në të vërtetë, specia e hershme njerëzore që përdorte zjarr në shpellë ishte ndoshta Homo erectus.

Mund të jetë veçanërisht domethënëse që arkeologët kanë gjetur prova të zjarrit shumë të hershëm brenda një shpelle.

Sigurisht që provat nga ajo shpellë e Afrikës së Jugut (Shpella e Mrekullisë) pranë qytetit të vogël të Afrikës së Jugut Kuruman sugjerojnë se 900,000 vjet më parë, njerëzit nuk po e përdornin domosdoshmërish atë si një banesë të rregullt.

Prandaj mund të mendohet që ata po e përdornin atë posaçërisht ose pjesërisht si një vend për të ruajtur zjarrin. Përvetësimi i zjarrit ishte i lehtë, por ruajtja e tij ishte më sfiduese dhe shpellat e qëndrueshme ndaj motit mund të kenë qenë thelbësore për atë proces të ruajtjes së zjarrit.

Një nga mënyrat më të mira për bartjen dhe ruajtjen e zjarrit është mbledhja e bajgave të kafshëve që digjen. Plehu ose qymyri me djegie të ngadaltë mund të jetë marrë përsëri në shpella nga njerëzit e hershëm sepse burime të tilla portative të zjarrit mund të digjen për shumë orë.

Gërmimi i Shpellës Wonderwerk (i drejtuar nga Liora Kolska Horwitz e Universitetit Hebraik të Jeruzalemit dhe Profesor Chazan i Torontos) po zbulon sekretet e humbura të Afrikës së lashtë por gjithashtu ndihmon në lidhjen e Afrikanëve modernë me trashëgiminë e tyre jashtëzakonisht arkeologjike.

Shpella e Wonderëerk shtrihet për rreth 140m në anë të një kodre. Është studiuar me ndërprerje nga arkeologët që nga vitet 1940. Rreth një dekadë më parë, arkeologët botuan prova që sugjeronin se zjarri po përdorej në shpellë një milion vjet më parë por kritikët hodhën dyshime për datën dhe sugjeruan se ishte vetëm gjysma e asaj kohe. Studiuesit e shpellës pastaj ndërmorën kërkime të mëtejshme, gjetën prova shtesë dhe këtë javë publikuan gjetjet e tyre, duke provuar më në fund se zjarri ishte përdorur atje rreth 900,000 vjet më parë. Për më tepër, studimi i ardhshëm ka të ngjarë të konkludojë se vendet e tjera të zjarrit brenda shpellës janë edhe më të vjetra.

Burimi: Independent. Përshtati: Gazeta “Si”


Copyright © Gazeta “Si”


Më Shumë