Tri rastet kur bota iu afrua luftës bërthamore për një çip të dëmtuar dhe dyshimet e AI

Gazeta Si – Është data 9 nëntor 1979. Jimmy Carter ndodhet në Shtëpinë e Bardhë dhe Leonid Brezhnjevi drejton një Bashkim Sovjetik që ka hyrë në fazën e të ashtuquajturës “gerontokraci”, ndërsa në Itali, Francesco Cossiga kryeson qeverinë në mes të “Viteve të Plumbit”.

Në zemër të Komandës së Mbrojtjes Hapësinore të Amerikës së Veriut (NORAD) – salla gjigante e kontrollit e gdhendur brenda Malit Cheyenne në Kolorado – sistemet fillojnë papritur të sinjalizojnë lëshimin e qindra raketave balistike sovjetike që drejtohen nga Shtetet e Bashkuara.

Sot është e vështirë të kuptosh plotësisht ndjesinë e rrezikut të vazhdueshëm që ekzistonte atëherë, sepse – na pëlqen apo jo – ne jemi të gjithë pjesë e një brezi të mpirë nga një mbidozë videosh dhe imazhesh.

Ne jetojmë sikur në një video-lojë, ku ngjarjet ndodhin vetëm për t’u zëvendësuar menjëherë nga ato pasuese.

Megjithatë, më 9 nëntor, ekuipazhet e bombarduesve strategjikë morën urdhër të përgatiteshin për ngritje, qendrat e komandës kaluan në gjendje gatishmërie maksimale dhe zinxhiri i komandës u shtri deri te nivelet më të larta të udhëheqjes politike dhe ushtarake.

Protokollet u aktivizuan, me vetëdijen e zymtë se, nëse kërcënimi do të kishte qenë real, gjithçka do të kishte ndodhur brenda pak minutash.

Për fat të mirë, procedura kërkonte verifikim të dyfishtë dhe as satelitët e paralajmërimit të hershëm, as radarët tokësorë nuk konfirmuan ndonjë lëshim.

Nuk pati asnjë sulm. Një shirit magnetik i destinuar për simulime trajnimi ishte futur gabimisht në kompjuterin e NORAD-it.

Një luftë imagjinare kishte depërtuar në sistemin operativ të botës reale. Nëse kjo ju sjell ndërmend imazhe nga filmi “WarGames” – ku një Inteligjencë Artificiale bindet se duhet të shkaktojë një luftë globale termonukleare, pasi një adoleshent haker depërton në sistemin e saj dhe e sfidon në një lojë – tani e dini se ai film i vitit 1983 (me protagonist një Matthew Broderick shumë të ri) bazohej në një ngjarje reale. Për më tepër, ngjarjet e filmit zhvilloheshin pikërisht në NORAD.

Ky incident i vetëm do të mjaftonte për të vënë në dyshim mitin e pagabueshmërisë teknologjike: duke qenë se nuk zotëron vetëdije, një makinë nuk mund të bëjë dallimin mes një loje të zhvilluar në realitet dhe një tjetre të luajtur në mënyrë virtuale.

Kjo është arsyeja pse, nëse gjërat shkojnë keq, një chatbot mund ta shtyjë dikë drejt vetëvrasjes – siç ka ndodhur tashmë, në mënyrë tragjike. Për një makinë, këto janë thjesht sekuenca statistikore fjalësh – ndonëse tejet efikase.

Disa muaj më vonë, më 3 qershor 1980, ndodhi diçka edhe më shqetësuese. Jimmy Carter ishte ende President i Shteteve të Bashkuara, Brezhnjevi ende në krye të BRSS-së, ndërsa në Itali, Cossiga po përgatitej t’ia dorëzonte qeverinë Arnaldo Forlanit.

Edhe një herë, NORAD-i raportoi një sulm masiv bërthamor sovjetik. Por këtë herë, shifrat ndryshonin vazhdimisht: dy raketa, pastaj dyqind, pastaj asnjë, e më pas sërish qindra.

Ishte një sekuencë e pakuptueshme që linte të kuptohej se bëhej fjalë për një keqfunksionim elektronik dhe jo për një strategji ushtarake.

Një hetim zbuloi shkaktarin: një qark i integruar me defekt, që kushtonte vetëm dyzet e gjashtë cent. Një çip defektiv po gjeneronte sinjale të rastësishme, të cilat softueri i interpretonte si të dhëna autentike.

Edhe këtë herë, procedurat e vendosura shmangën katastrofën, pasi burimet e ndryshme të zbulimit nuk e konfirmonin njëri-tjetrin.

Megjithatë, stabiliteti gjeopolitik i planetit ishte vënë në rrezik nga një komponent që kushtonte më pak se një filxhan kafeje.

Edhe këtu, disa anekdota mund të duken të ekzagjeruara. Në realitet, sistemi i kontrollit funksionoi. Megjithatë, askush nuk mund ta dijë se sa pranë gabimeve të pakthyeshme kemi qenë – momente kur një çip me defekt dhe pak minuta pavendosmëri mund të kishin përcaktuar ndryshimin midis gjithçkaje dhe asgjëje.

Sot nuk jetojmë më nën tmerrin e një lufte bërthamore, por në vitin 1983, një film televiziv – The Day After – u ndoq nga 100 milionë amerikanë në një mbrëmje të vetme (përfshirë Ronald Reagan-in, i cili e shënoi këtë në ditarin e tij personal), duke u bërë filmi më i ndjekur në historinë amerikane. Ai u transmetua më 20 nëntor.

Në atë kohë, askush nuk e dinte se vetëm dy muaj më parë kishte ndodhur një krizë reale. Natën e 26 shtatorit 1983, nënkoloneli sovjetik Stanislav Petrov ishte në shërbim në qendrën e mbikëqyrjes satelitore Serpukhov-15, në periferi të Moskës.

Yuri Andropov kishte marrë drejtimin e Bashkimit Sovjetik nga Brezhnkevi më pak se një vit më parë. Në Shtetet e Bashkuara, Ronald Reagan – një figurë kyçe në fazën më armiqësore të përballjes me Bllokun Lindor – ishte në pushtet, ndërsa në Itali, Bettino Craxi shërbente si lryeministër, socialisti i parë që drejtonte një qeveri të qëndrueshme të Republikës.

Tensionet ishin jashtëzakonisht të larta: më herët atë shtator, një avion luftarak rus MiG kishte rrëzuar një avion pasagjerësh korean “Boeing” plot me familje, duke e ngatërruar trajektoren e tij të fluturimit me një inkursion agresiv në hapësirën ajrore kundërshtare sovjetike.

Atë ditë, më 26 shtator, sistemi “Oko” sinjalizoi lëshimin e një rakete bërthamore amerikane. Pak çaste më vonë, numri u rrit në dy raketa, pastaj në tri, e më pas në pesë.

Të gjitha shenjat tregonin se Shtetet e Bashkuara kishin nisur një sulm. Protokolli kërkonte që Petrovi të njoftonte menjëherë eprorët e tij, në mënyrë që të mund të përgatitej një kundërsulm bërthamor.

Megjithatë, Petrovi hezitoi. Nuk ishte sepse ai kishte informacion më të mirë se kompjuteri. Përkundrazi. Ai thjesht e gjeti të pamundur që Uashingtoni të vendoste të fillonte një luftë bërthamore vetëm me pesë raketa.

Ishte një vlerësim strategjik, jo teknik – një linjë arsyetimi njerëzor e ndërtuar mbi përvojën, njohurinë e kundërshtarit dhe madje edhe intuitën.

Prandaj, ai vendosi ta klasifikonte alarmin si një alarm të rremë. Ai kishte të drejtë. Satelitët e kishin ngatërruar reflektimin e dritës së diellit nga retë e lartësisë së madhe me shkëlqimin e motorëve të raketave.

Sikur Petrov ta kishte ndjekur verbërisht sistemin, historia e shekullit të njëzetë mund të kishte marrë një fund të papritur atë natë.

Këto tre episode shpesh mbahen mend si incidente të Luftës së Ftohtë. Do të ishte më e saktë t’i shihnim ato si incidente të automatizimit.

Ato tregojnë një histori jo vetëm të papërsosmërisë së makinës, por edhe të diçkaje më të thellë: vështirësinë e përkthimit të kompleksitetit të botës në një sekuencë të dhënash.

Çdo sistem teknologjik është ndërtuar mbi një përfaqësim të realitetit. Megjithatë, ky përfaqësim nuk përputhet kurrë në mënyrë të përsosur me vetë realitetin.

Gjithmonë ka një boshllëk, një zhurmë, një ngjarje të papritur. Është brenda kësaj hapësire që lind gabimi – qoftë një halucinacion në përgjigje të një nxitjeje apo diçka shumë më të rëndësishme.

Iluzioni modern është se duke rritur vëllimin e të dhënave, shpejtësinë e përpunimit dhe fuqinë algoritmike, kjo diferencë gabimi mund të eliminohet gradualisht.

Është i njëjti premtim që shoqëron Inteligjencën Artificiale sot: ideja e delegimit të vendimeve gjithnjë e më të sofistikuara te makinat sepse ato konsiderohen më objektive sesa ato njerëzore.

E megjithatë, mësimi i parandalimit bërthamor sugjeron pikërisht të kundërtën. Petrov – i cili pagoi çmimin për veprimet e tij duke u lënë mënjanë nga Partia Komuniste Sovjetike – tha: “Isha njeriu i duhur në vendin e duhur në kohën e duhur”. Çfarë mund të ndodhte nëse do të kishim makinën e duhur në vendin e duhur në kohën e duhur?

Përshtati: Gazeta “Si”