.png)
Nga Gazeta ‘Si’- “Famën që Jorge Luis Borges e gëzoi gjatë jetës së tij, e dokumentuar nga një sërë monografish dhe polemikash, ende na habit edhe sot. Ne e dimë se edhe ai vetë ishte i habitur, dhe se gjithmonë kishte frikë se mos shpallej një mashtrues, një i paaftë ose një përzierje e çuditshme e të dyjave.”
Kështu lexon hyrja e kushtuar Jorge Luis Borges-it në një Enciclopedi Sudamericana të datës 2074. Me ironi, gabime tipografike dhe anakronizma, ajo ishte shkruar, sigurisht, nga vetë Borges, një shekull para publikimit të saj hipotetik.
Dyzet vjet pas vdekjes së autorit, e cila ndodhi më 14 qershor 1986, ajo frikë- nëse ka ekzistuar ndonjëherë, nëse nuk ishte thjesht një imposturë ose një modesti e ndrojtur, ose një përzierje e të dyjave-mund të thuhet se është zhdukur.
Kalimi i kohës e ka ngritur edhe më lart figurën e tij dhe e ka pasuruar si personalitetin ashtu edhe veprën e tij: Borges prej kohësh renditet ndër autorët më të mëdhenj të letërsisë botërore dhe zë pa diskutim fronin e shkrimtarit më të madh të Argjentinës.
Nuk ka qenë gjithmonë kështu, të paktën në vendin e tij.
Në fakt, deri në vdekjen e tij, kur ishte 86 vjeç dhe jetonte në Gjenevë, një numër i konsiderueshëm argjentinasish, veçanërisht brenda komunitetit kulturor, i rezistuan pranimit të vendit që tashmë e kishin zënë tregimet, poezitë dhe esetë e tij- kryesisht sepse refuzonin universin e tij konservator, “të huaj” dhe figurën publike që Borges kishte ndërtuar në intervista dhe dalje të tjera publike.
“Derisa ishte gjallë, Borges ishte një armik për t’u debatuar, një kundërshtar për t’u rrëzuar. Pas vdekjes së tij, Borges bëhet një shkrimtar për t’u fituar,” dhe një aleat që kërkohet nga të gjitha spektrat politikë dhe kulturorë, përmbledh studiuesi letrar Lucas Adur në një nga homazhet e shumta që po mbahen në Argjentinë, në këtë rast të organizuar nga Shoqata Argjentinase e Hispanistëve (AAH).
Për Adur-in, ky ndryshim në receptimin e Borges-it u konsolidua në vitin 1999, në njëqindvjetorin e lindjes së tij, kur ndodhi “një lloj shenjtërimi ekumenik”.
Katër dekadat pas vdekjes së tij kanë ndriçuar aspekte të ndryshme të Borges-it, duke e komplikuar imazhin e plakut të verbër, të urtë dhe të nderuar që dukej sikur kishte lexuar çdo libër ekzistues. Siç shpjegon Adur, autor i një biografie të Borges-it, një sërë ndryshimesh e kanë zgjeruar perceptimin publik të shkrimtarit. Këto përfshijnë rikthimin e kontekstit politik të kohës së tij, një kontekst që Borges vetë e kishte errësuar, si dhe pozicionet ideologjike që ai mbajti (entuziazmi i tij i shkurtër për Revolucionin Rus ose për nacionalizmin, aktivizmi antifashist, anti-peronizmi i tij i zjarrtë).
Faktorë të tjerë ishin shfaqja e dorëshkrimeve, letrave dhe dokumenteve, madje edhe librat që ai lexoi, nënvizoi dhe shënoi kur drejtonte Bibliotekën Kombëtare, të cilat ofrojnë një bazë materiale për studimet mbi Borges-in.
Po ashtu zbuluese ishin dëshmitë intime në ditarët e mikut të tij Adolfo Bioy Casares, ku dalin në pah gjithçka nga shakatë dhe ironitë deri te shqetësimet për politikën letrare. Dhe më tej ishte transformimi i një shkrimtari dhe një vepre dikur elitare në një figurë pop përmes përvetësimeve në libra, komikë, filma dhe madje meme.
Në mënyrë të ngjashme, vetë vepra e Borges-it u transformua. Gjatë jetës së autorit, ai shpesh bënte ndryshime me çdo botim të ri. Edhe pas vdekjes së tij, material i ri vazhdonte të dilte në dritë. Në vitet ’90 u ribotuan librat e tij të hershëm që ai i kishte hedhur poshtë. Më vonë u mblodhën artikuj të shumtë, recensione dhe profile që ai kishte shkruar për revista si “Sur” dhe “El Hogar”, të cilat nuk i kishte përfshirë kurrë në vëllime. Dhe gjatë këtij shekulli është hetuar dhe rikuperuar edhe një tjetër pjesë qendrore e krijimtarisë së tij.
“Jo të gjithë e kanë lexuar Borges-in. Megjithatë, të gjithë e kanë dëgjuar. Të gjithë e njohin mënyrën si fliste; të gjithë do ta njihnin zërin e tij,” vëren Alan Pauls në librin e tij “The Borges Factor”. “Sipas një paradoksi të çuditshëm,” shton ai, “shkrimtari më ‘libëror’ i letërsisë argjentinase, më i lidhuri me shkrimin, është gjithashtu shkrimtari që ka shfrytëzuar më mirë mundësitë e regjistrimit të të folurit- shkrimtari më oral, më i folur i letërsisë argjentinase.”
Një autor i së ardhmes
Përvjetori i 40-të i vdekjes së Borges-it është përkujtuar në Argjentinë gjatë javëve të fundit me një sërë aktivitetesh kulturore: homazhe, kurse, debate, performanca dhe ekspozita që do të vazhdojnë deri në fund të muajit.
Në Buenos Aires, programi i quajtur “Borges. Jehonat e një emri” po mbahet në Qendrën Kulturore Recoleta, në bashkëpunim me Fondacionin Ndërkombëtar Jorge Luis Borges, ku ekspozohen dorëshkrime, sende personale, botime të para të librave të tij, fotografi, një hologram që riprodhon mënyrën e tij të të folurit dhe një rikrijim i dhomës së tij të thjeshtë ku jetoi për pjesën më të madhe të jetës.
Një temë e përsëritur në këto përkujtime është rezonanca e veçantë e veprës së Borges-it me shekullin XXI- aftësia e saj për të folur për një epokë shumë të ndryshme nga e tij, një të tashme të formuar nga teknologjitë e informacionit dhe inteligjencat artificiale. Ndoshta për shkak të karakterit fragmentar të shumë prej teksteve të tij, ndoshta për shkak të ndërthurjes shqetësuese mes reales dhe fiksionit që propozojnë tregimet dhe esetë e tij.
Tensioni midis letërsisë kombëtare dhe letërsisë botërore te Borges-i shfaqet gjithashtu shpesh në debate.
“Një nga tiparet dalluese të Borges-it është se ai e vendos letërsinë argjentinase në skenën botërore. Ambicia e tij është të ndërtojë një mitologji të pampave dhe periferive që qëndron përkrah ‘Iliadës’, ‘Odisesë’ ose sagave islandeze apo anglo-saksone që ai i admironte. Dhe ia doli,” tha shkrimtari Carlos Gamerro në një aktivitet të organizuar nga Qendra Kulturore Borges me titullin “Borges, autor i së ardhmes”.
“Çfarë bëri Borges me gjuhën spanjolle,” shtoi Gamerro, “ishte diçka krejtësisht e re dhe themelore,” dhe me atë mjet ai ndërtoi “një vend të centralitetit letrar”. Ai madje hoqi dorë nga gjinia më e rëndësishme e kohës së tij, romani.
“Nëse e sheh letërsinë botërore si një ndërtesë,” shtoi ai, “Borges është një nga shtyllat dhe, nëse e heq Borges-in, letërsia botërore shembet. Asgjë e tillë nuk mund të thuhet për asnjë autor tjetër argjentinas.”// Marrë nga El Pais
Copyright © Gazeta “Si”
Të gjitha të drejtat e këtij materiali janë pronë ekskluzive dhe e patjetërsueshme e Gazetës “Si”, sipas Ligjit Nr.35/2016 “Për të drejtat e autorit dhe të drejtat e tjera të lidhura me to”. Ndalohet kategorikisht kopjimi, publikimi, shpërndarja, tjetërsimi etj, pa autorizimin e Gazetës “Si”, në të kundërt çdo shkelës do mbajë përgjegjësi sipas nenit 179 të Ligjit 35/2016.
Lini një Përgjigje