.png)
Nganjëherë tregohet një histori sipas së cilës, gjatë Betejës së Waterloo-s, një ushtar iu afrua Wellington-it për t’i raportuar se trupat britanike kishin dalluar Napoleonin dhe e kishin në shënjestër në anën tjetër të fushëbetejës. A mund të qëllonin mbi të? Thuhet se Wellington refuzoi të jepte urdhrin. Vrasja e komandantit kundërshtar, madje e kreut të shtetit armik, do të ishte një sjellje jo kalorësiake dhe mund të vinte në dyshim se kush do ta kishte fituar betejën ndryshe, duke njollosur çdo fitore.
Kjo histori për Wellington-in dhe Napoleonin mund të jetë e sajuar, thotë Andrew Roberts, biograf i të dy liderëve.) Por ajo ilustron një pyetje të vjetër që Donald Trump e ka bërë sërish shumë aktuale: kur, nëse ndonjëherë, është e pranueshme si taktikë lufte apo politikë e jashtme një “prerje e kokës”, pra vrasja e qëllimshme dhe e synuar e liderëve të një shteti tjetër?
Asnjë studiues i historisë apo ndjekës i politikës ndërkombëtare nuk duhet të habitet që shtetet kryejnë atentate. Megjithatë, duket se ka diçka ndryshe në shënjestrimin e hapur dhe madje mburrës të liderëve politikë të Iranit nga SHBA dhe Izraeli në luftën e fundit në Lindjen e Mesme. Edhe operacioni amerikan për kapjen e presidentit venezuelian Nicolás Maduro në janar edhe pse jo vrasje, tronditi botën në mënyrë të ngjashme. Të dy rastet kishin aromën e thyerjes së një tabuje.
Jo vetëm që sulmi ajror fillestar kundër Iranit vrau Ajatollah Ali Khamenei, liderin suprem të vendit që nga viti 1989. Amerikanët deklaruan gjithashtu hapur synimin për të vrarë këdo që do ta zëvendësonte, nëse nuk do të ishte sipas dëshirës së tyre. Trump zbuloi pothuajse pa u shqetësuar se goditjet e para kishin eliminuar edhe shumicën e pasardhësve të mundshëm, aq sa Uashingtoni nuk ishte më i sigurt kujt mund t’i paraqiste kërkesat e tij.
Mendimi i përgjithshëm ka qenë se ekzistonte një ndalim ndërkombëtar për këtë, sepse në fund të gjithë do të humbnin.
Studiuesit bien dakord se qëndrimet ndaj shënjestrimit të liderëve shtetërorë po ndryshojnë. Vetë e drejta ndërkombëtare ka mbetur relativisht e qëndrueshme. Në kohë paqeje dhe jashtë vendit të tyre, liderët politikë gëzojnë imunitet diplomatik. Në luftë, zbatohen ligjet e përgjithshme të konfliktit të armatosur.
“Çështja kryesore është përkufizimi i një luftëtari armik,” shpjegon diplomati dhe juristi amerikan Philip Zelikow. “Liderët e armikut mund të konsiderohen luftëtarë armik.” Ndërsa civilët mbrohen nga ligji ndërkombëtar, përveç rasteve kur marrin pjesë në luftime.
Pra, përgjigjja nëse është e ligjshme të synosh vrasjen (ose rrëmbimin) e një lideri të huaj është: mund të jetë. Madje disa juristë mohojnë që ekziston një ndalim i drejtpërdrejtë ligjor për këtë.
Por ligji nuk është gjithçka. Atentatet e sponsorizuara nga shteti ndaj liderëve të shteteve të tjera shkelin norma të forta politike dhe morale. Deri së fundmi, “pikëpamja e përgjithshme ishte se ekzistonte një ndalim ndërkombëtar, sepse të gjithë do të humbnin”, thotë Lawrence Freedman.
Vrasja e Osama bin Laden nga SHBA në vitin 2011 u pa si sukses i shërbimeve sekrete. Po ashtu, shumë u tronditën nga sulmet e Izraelit ndaj Hizbollahut dhe vrasja e liderit të tij Hassan Nasrallah në vitin 2024.
Por kur bëhet fjalë për krerët e shteteve, pragu ka qenë më i lartë. “Liderët janë një kategori tjetër,” thotë Luca Trenta. “Kjo ishte një marrëveshje e pashkruar prej shekujsh: mund të luftosh, por jo të shënjestrosh liderët e njëri-tjetrit.”
Megjithatë, kjo normë është shkelur shpesh. Shembuj përfshijnë vrasjen e Ngo Dinh Diem në Vietnamin e Jugut (1963), atentatin sovjetik ndaj liderit afgan Hafizullah Amin (1979), si dhe fushatat franceze kundër liderëve të pavarësisë koloniale.
Në kohët moderne, atentatet janë përdorur më shpesh kundër liderëve të dyshuar terroristë. Por sipas Zelikow, shënjestrimi i liderëve shtetërorë nga vende si SHBA është një zhvillim i ri, i lidhur me përparimin teknologjik. Nëse do të kishte qenë e mundur më herët, shtetet do ta kishin bërë prej kohësh.
Me zhvillimin e këtyre kapaciteteve, edhe perceptimet për legjitimitetin e tyre kanë ndryshuar, shpesh më shpejt te qeveritë sesa te publiku.
Trenta dallon tre faza:
Fillimisht, atentatet ishin sekrete dhe mohoheshin publikisht.
Më pas, ato justifikoheshin si vetëmbrojtje.
Së fundmi, në një fazë të tretë (pas vitit 2020), ato bëhen hapur dhe madje shndërrohen në spektakël.
Pyetja është: çfarë humbasim kur kjo normë zhduket?
Një arsye pse ekzistonte ishte interesi reciprok: nëse një lider mund të shënjestrohet, atëherë të gjithë liderët janë të rrezikuar. Një tjetër lidhet me sistemin ndërkombëtar të shteteve sovrane, ku sulmi ndaj kreut të shtetit cenon vetë themelin e rendit global.
Ka edhe një dimension tjetër: këto praktika janë përdorur më shpesh ndaj vendeve më të dobëta, duke lënë një shije imperializmi apo standardesh të dyfishta.
Çmimi për shtetin që kryen këto vrasje është humbja e epërsisë morale, por edhe komuniteti ndërkombëtar humbet kur nuk i dënon ato.
Në histori, vrasjet e liderëve shpesh kanë destabilizuar rendin botëror. Një shembull i famshëm është atentati ndaj arkidukës Franz Ferdinand në 1914, që çoi në Luftën e Parë Botërore.
A funksionojnë këto “prerje koke”? Ndonjëherë mund të çorientojnë armikun, sidomos në regjime autokratike. Por shpesh rezultati është i pasigurt: pasardhësit mund të jenë më të këqij, ose vrasja mund të forcojë mbështetjen për regjimin.
Studimet tregojnë se në shumë raste, sidomos ndaj grupeve të organizuara, këto goditje nuk funksionojnë dhe madje mund të nxisin hakmarrje.
Në fund, mbetet një pyetje e hapur: nëse shpesh nuk funksionojnë, pse vazhdojnë të përdoren? Siç thotë Trenta, me një lloj dorëzimi: kjo është e vërtetë për shumë gjëra.
Copyright © Gazeta “Si”
Të gjitha të drejtat e këtij materiali janë pronë ekskluzive dhe e patjetërsueshme e Gazetës “Si”, sipas Ligjit Nr.35/2016 “Për të drejtat e autorit dhe të drejtat e tjera të lidhura me to”. Ndalohet kategorikisht kopjimi, publikimi, shpërndarja, tjetërsimi etj, pa autorizimin e Gazetës “Si”, në të kundërt çdo shkelës do mbajë përgjegjësi sipas nenit 179 të Ligjit 35/2016.
Lini një Përgjigje