.png)
Për shekuj me radhë, ndërhyrjet kirurgjikale kryheshin te pacientë plotësisht të vetëdijshëm, shpesh duke përdorur vetëm alkoolin ose substanca të tjera për të lehtësuar dhimbjen. Një shembull i njohur është Admirali britanik Horatio Nelson, i cili në vitin 1797 iu nënshtrua amputimit të krahut të djathtë, ndërsa sipas rrëfimeve historike ‘ilaçi’ që iu ofrua ishte vetëm një sasi rumi.
Gjithçka ndryshoi në mesin e shekullit XIX, kur anestetikët e përgjithshëm hynë në përdorim. Për herë të parë, mjekët mund të shkëputnin përkohësisht vetëdijen e një pacienti, duke i mundësuar atij t’i nënshtrohej një operacioni pa qenë i vetëdijshëm për ndërhyrjen. Sot, qindra miliona operacione kryhen çdo vit nën anestezi të përgjithshme.
Megjithatë, pavarësisht përdorimit të gjerë dhe historisë së gjatë të këtyre barnave, shkencëtarët ende nuk e kuptojnë plotësisht se si ato e çojnë trurin në gjendjen e pavetëdijes. Pikërisht ky mister po i ndihmon studiuesit të kuptojnë më mirë një nga pyetjet më të mëdha të neuroshkencës: çfarë është vetëdija dhe si krijohet ajo në trurin njerëzor?
Si funksionon anestezia?
Anestetikët e përgjithshëm përfshijnë substanca të ndryshme, nga ksenoni deri te propofoli, një prej anestetikëve më të përdorur. Pavarësisht ndryshimeve të tyre kimike, ato ndikojnë në mënyrën se si qelizat nervore komunikojnë me njëra-tjetrën.
Skanimet e trurit tregojnë se, nën efektin e anestezisë, aktiviteti cerebral zvogëlohet ndjeshëm. Por shkencëtarët ende nuk kanë një përgjigje përfundimtare nëse pavetëdija shkaktohet nga një ndërprerje e përgjithshme e aktivitetit të trurit apo nëse gjithçka nis në zona të caktuara.
Një prej strukturave që po studiohet me interes të veçantë është talamusi, një pjesë e trurit që vepron si një lloj nyjeje komunikimi mes rajoneve të ndryshme. Studimet tregojnë se talamusi është ndër zonat që preken herët gjatë anestezisë. Ai ka gjithashtu një rol të rëndësishëm në gjumin dhe zgjimin.
Studiuesit kanë zbuluar se stimulimi i disa pjesëve të talamusit mund të nxisë zgjimin te kafshët nën anestezi, ndërsa eksperimente të tjera kanë treguar rezultate të ngjashme te disa pacientë në gjendje kome. Kjo ka ngritur pyetjen nëse anestetikët e përgjithshëm mund të ndikojnë në mekanizmat natyrorë që kontrollojnë gjumin dhe zgjimin.
Megjithatë, talamusi nuk është i vetmi kandidat. Edhe korteksi cerebral, shtresa e jashtme e trurit, luan një rol të rëndësishëm në proceset që lidhen me vetëdijen. Në këtë proces përfshihen edhe lobet frontale dhe parietale, të cilat lidhen me funksione të avancuara të mendimit dhe përpunimit të informacionit.
A ekziston një “gjendje e tretë” e vetëdijes?
Anestezia ka zbuluar gjithashtu se kufiri mes vetëdijes dhe pavetëdijes mund të mos jetë aq i prerë sa mendohej më parë.
Për shumicën e pacientëve, anestezia e përgjithshme nënkupton humbje të plotë të vetëdijes dhe mungesë kujtimesh për operacionin. Por në raste të rralla ndodh ajo që quhet vetëdije aksidentale, kur pacienti kujton një pjesë të ndërhyrjes pas zgjimit.
Këto raste kanë bërë që disa studiues të mendojnë për ekzistencën e një gjendjeje të ndërmjetme mes zgjimit dhe pavetëdijes. Në eksperimente të kryera nga anestezisti Jaideep Pandit, disa pacientë, edhe pse nuk shfaqnin shenja të dukshme zgjimi, ishin në gjendje të reagonin ndaj udhëzimeve duke lëvizur dorën.
Kjo sugjeron se vetëdija mund të mos jetë thjesht një gjendje “ndezur” ose “fikur”. Mund të ekzistojnë nivele të ndryshme të saj, të cilat truri mund t’i përjetojë në mënyra të ndryshme.
Vetëdija mund të jetë një rrjet
Një nga zbulimet më interesante lidhet me mënyrën se si pjesë të ndryshme të trurit komunikojnë me njëra-tjetrën.
Neuroshkencëtari Andrea Luppi dhe kolegët e tij kanë përdorur skanime fMRI për të studiuar trurin e njerëzve nën anestezi. Ata u përqendruan te lidhshmëria funksionale, pra mënyra se si rajonet e ndryshme të trurit bashkërendojnë aktivitetin.
Kur jemi zgjuar, aktiviteti i trurit të çdo personi ka një model shumë individual, pothuajse si një “gjurmë gishti”. Por nën anestezi, këto dallime zvogëlohen dhe trutë e njerëzve bëhen më të ngjashëm me njëri-tjetrin.
Studimi sugjeron se anestezia nuk ndikon vetëm në aktivitetin e një zone të veçantë, por ndërpret komunikimin mes rajoneve të ndryshme të trurit. Në gjendjen e zgjuar, këto zona mund të bashkëpunojnë në mënyrë komplekse dhe të krijojnë rrjedhën e vazhdueshme të përvojave tona. Nën anestezi, ky komunikim bëhet shumë më i kufizuar.
Kjo mbështet idenë se vetëdija nuk ndodhet në një “qendër” të vetme të trurit. Ajo mund të jetë rezultat i bashkëveprimit të shumë rajoneve, të cilat duhet të komunikojnë dhe të koordinohen vazhdimisht.
Një mënyrë për ta kuptuar këtë është të imagjinojmë trurin si një sistem të madh komunikimi. Nëse pjesët e këtij sistemi nuk mund të shkëmbejnë informacion, funksionimi i përgjithshëm ndryshon, edhe nëse strukturat individuale vazhdojnë të ekzistojnë.
Anestezia si çelës për të kuptuar vetëdijen
Studimi i anestezisë mund të na tregojë gjithashtu diçka për mënyrën se si funksionojnë substancat psikodelike, si LSD-ja dhe psilocibina. Ndërsa anestetikët duket se reduktojnë komunikimin mes rajoneve të trurit, psikodelikët mund të kenë efekt të kundërt, duke nxitur forma të reja komunikimi mes tyre.
Kjo e bën trurin një sistem jashtëzakonisht kompleks, ku ndryshimet në mënyrën e komunikimit mes rajoneve mund të ndikojnë drejtpërdrejt në mënyrën se si ne përjetojmë botën, veten dhe realitetin.
Megjithatë, pyetja themelore mbetet ende pa përgjigje: ku dhe si krijohet vetëdija?
Anestezia u jep shkencëtarëve një mundësi të rrallë për ta studiuar këtë pyetje, sepse ajo mund ta ndryshojë vetëdijen në mënyrë të kontrolluar dhe të matshme. Por, pavarësisht përparimeve të neuroshkencës, ende nuk dihet saktësisht se çfarë e bën trurin të prodhojë përvojën subjektive që secili prej nesh e përjeton si “vetëdije”.
Siç shprehet edhe studiuesi Boris Heifets, kuptimi ynë për vetëdijen mbetet ende fillestar. Pikërisht për këtë arsye, anestezia e përgjithshme nuk është vetëm një mjet i rëndësishëm i mjekësisë moderne, por edhe një dritare e jashtëzakonshme për të eksploruar një nga misteret më të mëdha të trurit njerëzor.
Copyright © Gazeta “Si”
Të gjitha të drejtat e këtij materiali janë pronë ekskluzive dhe e patjetërsueshme e Gazetës “Si”, sipas Ligjit Nr.35/2016 “Për të drejtat e autorit dhe të drejtat e tjera të lidhura me to”. Ndalohet kategorikisht kopjimi, publikimi, shpërndarja, tjetërsimi etj, pa autorizimin e Gazetës “Si”, në të kundërt çdo shkelës do mbajë përgjegjësi sipas nenit 179 të Ligjit 35/2016.
Lini një Përgjigje