Një në çdo gjashtë mollë të rritura në Serbi që nuk eksportohen, përpunohet nga Nectar Group, prodhuesi kryesor i lëngut të frutave në Serbi. Themeluar në fund të viteve 1990 – një kohë e trazuar në rajon – produkti i parë i saj ishte uthull molle.
Tani gjeneron të ardhura prej më shumë se 100 milion euro në vit. Ajo ka 30 përqind të pjesës së tregut serb dhe më shumë se 20 përqind në rajonin e Ballkanit Perëndimor, me popullsinë e saj rreth 18 milion banorë.
Fabrika më e madhe e përpunimit të kompanisë është në jug të Serbisë dhe trajton 120,000 ton fruta çdo vit. Nektari gjithashtu ka operacione në Maqedoninë Veriore fqinje dhe në Slloveni. Të tre vendet ishin më parë pjesë e Ish Jugosllavisë, ku një nga markat më të njohura të Nectar, Fructal – një biznes slloven që bleu në vitin 2011 – ishte një emër i njohur në vend.
Luftërat dhe shembja e Ish Jugosllavisë në vitet 1990 krijuan një sërë barrierash që Nektari, me shumë biznese të tjera, nuk iu ishte dashur të luftonte më parë. Tani kamionët e saj të frutave që vijnë nga Maqedonia e Veriut në Serbi i nënshtrohen kontrolleve doganore dhe sanitare, dhe kohë të gjata të pritjes në kufi.
“Frutat humbasin freskinë dhe cilësinë e tyre nëse transportohen për një kohë të gjatë,” thotë Mihailo Jankovic, drejtori i përgjithshëm i Nectar. Një kompani e integruar vertikalisht, Nectar kontrollon të gjitha aspektet e cilësisë së produkteve të saj, nga puna me fermerët vendas, të cilët japin frutat, deri në përpunimin, paketimin dhe shitjen e saj si lëng ose reçel. “E vetmja pjesë e procesit që ne nuk e kontrollojmë është se sa qëndrojnë në kufij” thotë Z. Jankoviç.
Në Ballkanin Perëndimor, kamionët kalojnë rreth 28 e 30 mln orë duke pritur në kufi çdo vit. Një studim i fundit i FMN-së do të zbulonte se koha e pritjes së gjatë i kushtonte rajonit rreth 800 milion € në vit, e barabartë me 1 përqind të PBB-së së tij.
“Kur ju shikoni secilën prej vendeve për sa i përket numrit të njerëzve dhe konsumit, sinqerisht ne nuk jemi aq të mëdhenj dhe domethënës” thotë Z. Jankovic. “Edhe e gjithë ish-Jugosllavia nuk është aq e madhe” shton ai. “Duhet të ketë një lidhje më të mirë dhe integrim midis vendeve”.
Sllovenia dhe Kroacia u integruan në BE përkatësisht në 2004 dhe 2013. Të gjitha vendet e jo-BE të rajonit – Shqipëria, Serbia, Mali i Zi, Maqedonia e Veriut, Kosova dhe Bosnje-Hercegovina – janë në Marrëveshjen e Tregtisë së Lirë të Europës Qendrore (Cefta), por mosmarrëveshjet midis tyre pengojnë investitorët dhe komplikojnë tregtinë, thotë z. Jankovic.
Pengesat jo-tarifore si procedurat doganore, certifikatat sanitare dhe politikat e investimeve të ndryshme gjithashtu pengojnë lidhjet më të mira tregtare. Thirrje të shpeshta dëgjohen për një “mini-Shengen”, një zonë pa kontroll kufitar, për të lehtësuar rrjedhën e njerëzve dhe mallrave në të gjithë rajonin.
BE, ku të gjithë aspirojnë të jenë pjesë, propozoi një “Zonë Rajonale Ekonomike” në 2017-ën. Shqipëria, Serbia dhe Maqedonia e Veriut të përkushtuara për krijimin e një mini-Shengeni në vitin 2019, duke i ftuar të tjerët të bashkohen, megjithëse mosmarrëveshjet bilaterale dhe ankthet e tjera po vonojnë realizimin.
Shumë në Kosovë kanë frikë të bashkohen sepse Serbia dhe Bosnje-Hercegovina nuk e njohin deklaratën e saj të pavarësisë në vitin 2008. Disa vëzhgues thonë se ekonomi më të vogla si Kosova dhe Bosnje-Hercegovina do të humbnin për shkak të mbizotërimit të mundshëm të Serbisë.
Kosova dhe Bosnje-Hercegovina kanë deficitet më të larta tregtare të rajonit, vëren Majda Ruge Komisionit për Marrëdhëniet e Jashtme në Këshillin Europian.
“Një lloj marrëveshje me këto shtete që do të përfshinte marrëveshjet për ” mbrojtjen e industrive “ndoshta do të ishte e dëshirueshme derisa konkurrenca e tyre të përmirësohet,” thotë ajo.
Sa i përket bizneseve, bashkëpunimi rajonal është mënyra e vetme që ekonomitë e saj të bëjnë përmirësime të qëndrueshme, të krijojnë një treg të ri dhe të tërheqin investime të huaja, thotë Safet Gerxhaliu, kreu i Forumit të Dhomave të Investimeve, i cili përfaqëson të gjashtë dhomat e tregtisë se vendeve të Cefta-s.
Z. Gerxhaliu, ish presidenti i dhomës së tregtisë së Kosovës, krahason mbizotërimin ekonomik të Serbisë në rajonin e Ballkanit perëndimor me atë të Gjermanisë në Europë.
“Imagjinoni sikur të keni dëgjuar nga njerëz në Zvicër, Austri ose Itali. . . se ata nuk donin të bashkëpunonin me Gjermaninë” thotë ai. “Ne nuk duhet të kemi frikë nga potenciali ekonomik në Serbi, duhet të gjejmë një mënyrë së bashku për të rritur atraktivitetin tonë.”
Vëzhguesit e tjerë thonë se pa një ombrellë të sigurisë rajonale, vendeve do t’u mungojë besimi për t’u integruar më thellë.
Derisa të ekzistojë një “kornizë” e tillë e pranuar nga të gjitha vendet e Ballkanit Perëndimor që do të garantojë siguri të përbashkët për të gjithë, plani për një zonë rajonale ekonomike plotësisht të integruar nuk është me të vërtetë i realizueshëm” thotë Dusan Janjic nga Forumi për Marrëdhënie Etnike, një organizatë joqeveritare me bazë në Beograd që merret me dialog ndëretnik.
Që kur Maqedonia e Veriut iu bashkua NATO-s në mars, vetëm Bosnje-Hercegovina, Kosova dhe Serbia mbeten jashtë organizatës. Sidoqoftë, Kosova ka një kontigjent të madh të trupave të NAT-s në vend pas luftës së vitit 1999.
Anëtarësimi në NATO nuk është i realizueshëm politikisht për Serbinë duke pasur parasysh kujtimet e asaj lufte, e jo më pak fushatën e bombardimeve kundër forcave besnike të ish-të fortit serb Slobodan Millosheviç.
Zonja Ruge komenton se edhe nëse qeveritë ranë dakord për përparimin në një zonë ekonomike, përfitimet do të varen nga krijimi i një kornize rregullatore për të rritur konkurrencën e sektorit privat.
“Në këtë drejtim, kthehemi te çështja kryesore” shton ajo. “Forcimi i sundimit të ligjit për të siguruar parashikueshmëri për investitorët.” / Burimi: Financial Times / Përshtati në shqip Gazeta Si
Copyright © Gazeta “Si”
Të gjitha të drejtat e këtij materiali janë pronë ekskluzive dhe e patjetërsueshme e Gazetës “Si”, sipas Ligjit Nr.35/2016 “Për të drejtat e autorit dhe të drejtat e tjera të lidhura me to”. Ndalohet kategorikisht kopjimi, publikimi, shpërndarja, tjetërsimi etj, pa autorizimin e Gazetës “Si”, në të kundërt çdo shkelës do mbajë përgjegjësi sipas nenit 179 të Ligjit 35/2016.
