.png)
Nga Manjola Ҫollaku- Ditët e fundit u raportua se Ministria e Shëndetësisë ka miratuar një udhëzim/protokoll që hap rrugën për terapinë hormonale për personat transgjinorë në QSUT. Sipas raportimeve mediatike, si rregull terapia mund të nisë nga mosha 16 vjeç, ndërsa në raste të veçanta, me vlerësim të specializuar, mund të konsiderohet edhe nga mosha 14 vjeç.
Dhe pikërisht këtu fillon shqetësimi i madh.
Jo te ekzistenca e njerëzve që përjetojnë vuajtje reale me trupin, identitetin apo vetëpërjetimin e tyre. Jo te nevoja për mbështetje psikologjike, njerëzore, mjekësore dhe sociale për çdo individ që vuan. Por te ideja se një shtet mund ta konsiderojë të pranueshme që një fëmijë 14-vjeçar të futet në një rrugë mjekësore hormonale që prek trupin, zhvillimin, seksualitetin, fertilitetin, identitetin dhe të ardhmen e tij.
Sepse një 14-vjeçar nuk është “i rritur i vogël” por fëmijë në mes të një procesi shumë të ndërlikuar zhvillimor!
Në moshën 14 vjeç identiteti nuk është mbyllur. Ai është ende duke u formuar.
Adoleshenca është periudha kur pyetja “Kush jam unë?” është ende e hapur. Nuk është dobësi. Është zhvillim normal.
Në këtë moshë, identiteti personal, trupi, seksualiteti, marrëdhëniet, vetëvlerësimi, përkatësia sociale dhe mënyra si fëmija e sheh veten janë në lëvizje të vazhdueshme. Një adoleshent mund të ndihet i huaj me trupin e vet, i papërshtatur me grupin, i pasigurt në rolet sociale, i ndikuar nga krahasimi, nga trauma, nga bullizmi, nga rrjetet sociale, nga dinamika familjare, nga depresioni, ankthi, izolimi apo nevoja e fortë për të gjetur një vend ku të ndihet “dikush”.
Kjo nuk do të thotë se përjetimi i tij duhet përqeshur. Përkundrazi, duhet dëgjuar me shumë kujdes. Por të dëgjosh nuk do të thotë të nxitosh drejt ndërhyrjeve biologjike.
Truri i adoleshentit është ende në zhvillim. Instituti Kombëtar i Shëndetit Mendor në SHBA shpjegon se truri vazhdon të piqet deri në mesin apo fundin e të njëzetave, dhe korteksi prefrontal- zona që lidhet me planifikimin, prioritetet dhe vendimmarrjen- është ndër pjesët e fundit që maturohet.
Pra, a mund t’i kërkojmë një 14-vjeçari të marrë një vendim me pasoja afatgjata për trupin e vet, kur vetë sistemi nervor që e ndihmon të peshojë pasojat afatgjata nuk është ende i pjekur?
Fëmija mund të vuajë realisht. Por vuajtja nuk e bën automatikisht të drejtë ndërhyrjen e nxituar.
Në psikologji dhe mjekësi, vuajtja merret seriozisht. Një adoleshent që thotë “nuk ndihem mirë me trupin tim” nuk duhet tallur, mohuar apo braktisur. Ai duhet të ketë akses në vlerësim psikologjik, psikoterapi, mbështetje familjare, psikoedukim, monitorim dhe kujdes multidisiplinar.
Pyetja që shtrohet natyrshëm është nëse përgjigja e parë ose e hershme duhet të jetë terapia hormonale?
Në shumë vende perëndimore, pikërisht për shkak të pasigurisë së evidencës, debatet janë bërë më të kujdesshme. Cass Review në Mbretërinë e Bashkuar, një rishikim i madh i shërbimeve për fëmijët dhe të rinjtë me shqetësime të identitetit gjinor, ngriti shqetësime për cilësinë e evidencës dhe nevojën për kujdes holistik, jo për rrugë të shpejta mjekësore.
Një rishikim sistematik i vitit 2024 mbi ndërhyrjet hormonale maskulinizuese dhe feminizuese te adoleshentët me disfori/inkongruencë gjinore analizoi evidencën ekzistuese, por fusha mbetet me shumë pasiguri për efektet afatgjata.
Kur evidenca nuk është e fortë, kur pasojat mund të jenë afatgjata dhe kur subjekti është fëmijë, parimi bazë duhet të jetë: kujdes, ngadalësim, vlerësim i thelluar, jo entuziazëm institucional.
Shqipëria nuk ka luksin moral të sillet sikur ka zgjidhur nevojat bazë të shëndetit.
Këtu çështja bëhet edhe më absurde.
Nëse do të ishim një vend me sistem shëndetësor të konsoliduar, me spitale funksionale, me barna të garantuara, me onkologji të mbuluar, me pediatri të fuqishme, me shëndet mendor të aksesueshëm, me terapi falas për fëmijët, me mbështetje reale për familjet- sërish do të duhej debat i madh etik për ndërhyrjet hormonale te të miturit.
Por ne jemi Shqipëria.
Në Shqipëri, qytetarët paguajnë shumë nga xhepi për shëndetin. Raportet mbi mbrojtjen financiare në shëndetësi tregojnë se pagesat nga xhepi dhe nevoja e paplotësuar për kujdes shëndetësor mbeten problem serioz.
Në Shqipëri, pacientët onkologjikë përballen me mungesa barnash, vonesa, radhë, mungesë stafi dhe pajisjesh. Raportimet mbi Onkologjikun kanë evidentuar mangësi serioze në barna, pajisje dhe shërbim për pacientët me tumore.
Në Shqipëri, familjarët shpesh blejnë vetë ilaçe, materiale, analiza, madje edhe gjëra elementare që duhet t’i garantonte sistemi. Ndonjëherë mungon edhe “serumi”, ajo baza minimale që një pacient pret ta marrë në spital.
Dhe në këtë realitet, shteti na paraqitet me protokolle hormonale për identitetin gjinor të të miturve?
Kjo nuk është politikë shëndetësore. Është shkëputje nga realiteti.
Një fëmijë 14-vjeçar nuk duhet të lihet vetëm përballë ideologjisë, modës, dhimbjes apo presionit social.
Në moshën 14 vjeç, fëmija mund të jetë i bindur për shumë gjëra. Mund të jetë i bindur se nuk vlen. Se askush nuk e do. Se trupi i tij është i shëmtuar. Se do të vuajë gjithmonë. Se një marrëdhënie e dështuar është fundi i botës. Se një koment në rrjetet sociale përcakton vlerën e tij.
Ne nuk e marrim çdo bindje të adoleshentit si të vërtetë përfundimtare. Ne e marrim si material klinik, zhvillimor, emocional. E dëgjojmë. E mbajmë. E eksplorojmë. E mbrojmë.
Prandaj një shtet i përgjegjshëm nuk duhet të pyesë vetëm: “A e dëshiron fëmija?”
Duhet të pyesë:
A është vlerësuar mjaftueshëm?
A janë eksploruar faktorët psikologjikë?
A ka histori traume, bullizmi, depresioni, ankthi, çrregullimi të imazhit trupor, autizmi, presioni social?
A kemi etikë të mjaftueshme për të thënë: ndal, këtu duhet shumë kujdes?
Shqipëria nuk duhet të importojë çështje të ndërlikuara pa ndërtuar më parë institucione serioze.
Problemi ynë shpesh nuk është se diskutojmë tema moderne. Problemi është se i importojmë si slogane, pa infrastrukturë, pa debat të thellë, pa transparencë, pa përfshirje të gjerë të profesionistëve, pa dëgjuar prindërit, psikologët zhvillimorë, psikiatrit e fëmijëve, pediatrët, bioetikët, mësuesit dhe vetë familjet.
Një protokoll i tillë nuk mund të kalojë si lajm administrativ.
Duhet debat publik.
Duhet transparencë.
Duhet të publikohet i plotë protokolli.
Duhet të dimë kush e ka hartuar.
Duhet të dimë cilat evidenca janë përdorur.
Duhet të dimë si mbrohet fëmija.
Duhet të dimë çfarë ndodh nëse fëmija ndryshon mendim.
Duhet të dimë si monitorohen efektet afatgjata.
Duhet të dimë pse mosha 14 vjeç konsiderohet opsion.
Sepse kur flasim për të mitur, shteti nuk ka të drejtë të eksperimentojë me heshtje.
Kjo nuk është urrejtje por kërkesë për kujdes!
Në këtë debat duhet të jemi shumë të qartë: çdo njeri meriton dinjitet. Edhe personat transgjinorë. Edhe adoleshentët që vuajnë me identitetin e tyre. Edhe familjet që nuk dinë si të reagojnë.
Por dinjiteti nuk do të thotë nxitim.
Të duash një fëmijë nuk do të thotë t’i thuash “po” çdo kërkese të tij. Ndonjëherë dashuria është aftësia për ta mbajtur dhimbjen e fëmijës pa e kthyer menjëherë në vendim të pakthyeshëm.
Ndonjëherë kujdesi është të presësh, të eksplorosh, të mbrosh.
Të mos lejosh që një krizë identitare, një vuajtje e vërtetë apo një periudhë e brishtë zhvillimore të kthehet në ndërhyrje biologjike me pasoja të gjata.
A është kjo nevojë prioritare për një komunitet si Shqipëria?
Një pyetje tjetër, shumë e thjeshtë dhe shumë praktike që kam: sa persona realisht kanë nevojë për këtë ndërhyrje në Shqipëri?
Jo sepse pakica nuk ka rëndësi. Çdo individ ka dinjitet dhe çdo vuajtje duhet marrë seriozisht. Por politika publike shëndetësore nuk ndërtohet vetëm mbi ndjeshmëri simbolike. Ajo ndërtohet mbi nevoja reale, prevalencë, urgjencë, kosto, kapacitete dhe prioritete kombëtare.
Në një vend ku pacientët me kancer presin barna, ku fëmijët me çrregullime zhvillimore shpesh nuk marrin terapi të mbuluar, ku shëndeti mendor është ende luks për shumë familje, ku qytetarët paguajnë nga xhepi analiza, ilaçe dhe shërbime bazë, duhet pyetur hapur:
A është terapia hormonale për ndryshim gjinor te të miturit një nevojë shëndetësore që duhet të futet tani në prioritetet e sistemit publik?
Sa është numri i përfituesve?
A ka Shqipëria specialistë të mjaftueshëm për vlerësim afatgjatë?
A ka protokolle të plota psikologjike, psikiatrike, pediatrike dhe endokrinologjike?
A ka kapacitet për ndjekje shumëvjeçare?
A janë analizuar kostot?
A është diskutuar kjo me komunitetin profesional dhe publikun?
Sepse një sistem shëndetësor nuk mund të funksionojë me logjikën: “Çfarë është më moderne ta miratojmë?” Ai duhet të funksionojë me pyetjen: “Çfarë është më urgjente për t’u garantuar qytetarëve tanë?”
A është kjo një përgjigje ndaj një nevoje masive shëndetësore? Apo është më shumë një sinjal politik, ideologjik dhe ndërkombëtar që Shqipëria po përpiqet të duket “progresive”, ndërkohë që brenda spitaleve qytetari përballet me mungesën e gjërave më bazike?
Një shtet serioz duhet të mbrojë edhe pakicat, por pa harruar shumicën që po lufton për shërbime bazë. Duhet të dëgjojë edhe individin me disfori gjinore, por pa harruar fëmijën me autizëm që nuk merr terapi, gruan me kancer që nuk gjen ilaçin, të moshuarin që nuk përballon barnat, adoleshentin me depresion që nuk ka psikolog falas, prindin që blen vetë çdo gjë në spital.
Drejtësia shëndetësore nuk është vetëm të hapësh një shërbim të ri. Drejtësia shëndetësore është të vendosësh përparësi të ndershme.
Dhe në Shqipëri, përparësia e parë nuk mund të jetë ndërhyrja hormonale te një 14-vjeçar. Përparësia e parë duhet të jetë që asnjë pacient të mos mbetet pa ilaç, pa trajtim, pa dinjitet dhe pa kujdes bazë.
*Manjola Çollaku është psikologe klinike e zhvillimit/Psikoterapiste.
Copyright © Gazeta “Si”
Të gjitha të drejtat e këtij materiali janë pronë ekskluzive dhe e patjetërsueshme e Gazetës “Si”, sipas Ligjit Nr.35/2016 “Për të drejtat e autorit dhe të drejtat e tjera të lidhura me to”. Ndalohet kategorikisht kopjimi, publikimi, shpërndarja, tjetërsimi etj, pa autorizimin e Gazetës “Si”, në të kundërt çdo shkelës do mbajë përgjegjësi sipas nenit 179 të Ligjit 35/2016.
Lini një Përgjigje