.png)
Një aeroplan reaktiv me ‘hundë’ jashtëzakonisht të gjatë, kabinë të vendosur shumë pas dhe një kamerë që i tregon pilotit se çfarë ndodh përpara tij po fluturon mbi SHBA. Pamja e tij mund të duket e pazakontë, por pas këtij dizajni fshihet një nga projektet më ambicioze të NASA-s për të ardhmen e aviacionit supersonik.
Bëhet fjalë për X-59, një aeroplan eksperimental që synon të zgjidhë një prej problemeve kryesore që ka kufizuar fluturimet mbi shpejtësinë e zërit: zhurmën e fortë të njohur si “sonic boom” ose goditja zanore.
Nëse eksperimenti rezulton i suksesshëm, teknologjia e X-59 mund të hapë rrugën për rikthimin e udhëtimeve supersonike mbi tokë dhe për fluturime shumë më të shpejta të pasagjerëve në të ardhmen.
Pse është kaq e çuditshme hunda e X-59?
Kur një aeroplan kalon barrierën e zërit, krijon valë goditëse që përhapen në ajër dhe mund të dëgjohen në tokë si një shpërthim i fortë.
Ky fenomen ishte një nga arsyet pse Concorde, aeroplani supersonik i pasagjerëve që operoi për dekada, nuk mund të fluturonte lirshëm mbi zona të banuara. Zhurma e tij ishte shumë e fortë dhe kufizimet për fluturimet supersonike mbi tokë e kufizuan ndjeshëm përdorimin e tij.
NASA po përpiqet ta ndryshojë këtë me X-59.
Dizajni i aeroplanit është ndërtuar rreth një qëllimi të vetëm: të shpërndajë valët e presionit në mënyrë që goditja zanore të jetë shumë më e butë.
Në vend të një shpërthimi të fortë, ideja është që njerëzit në tokë të dëgjojnë vetëm një zhurmë të lehtë, të ngjashme me mbylljen e një dere makine në distancë.
Nëse kjo teknologji funksionon, kufizimet që sot pengojnë fluturimet supersonike mbi qytete mund të rishikohen.
Një tjetër kapitull i historisë së aeroplanëve “X”
X-59 është pjesë e një tradite të gjatë të NASA-s dhe SHBA-së për ndërtimin e aeroplanëve eksperimentalë që testojnë teknologji të reja.
Historia e këtyre aeroplanëve shkon pas në vitin 1947, kur Bell X-1 u bë aeroplani i parë që kaloi barrierën e zërit.
Piloti testues Chuck Yeager e çoi aeroplanin përtej Mach 1 në një moment që ndryshoi historinë e aviacionit.
X-1 ishte relativisht i vogël dhe kishte një formë që i ngjante një plumbi. Dizajni nuk ishte rastësor: inxhinierët e dinin se një plumb i kalibrit .50 mund të lëvizte më shpejt se zëri dhe përdorën këtë si pikënisje për formën e aeroplanit.
Dy dekada më vonë erdhi X-15, një tjetër aeroplan eksperimental që u lëshua nga një bombardues B-52.
X-15 arriti shpejtësi rreth 6.7 herë më të madhe se shpejtësia e zërit dhe fluturoi në kufijtë e hapësirës. Eksperimentet e tij ndihmuan në zhvillimin e materialeve dhe teknologjive që më vonë u përdorën edhe në programin Space Shuttle.
Filozofia e aeroplanëve të serisë “X” ka qenë gjithmonë e njëjtë: të merren probleme specifike teknologjike dhe të ndërtohet një aeroplan që mund t’i testojë ato në kushte reale.
Në rastin e X-59, objektivi është shumë i qartë: zbutja e goditjes zanore.
Një aeroplan i ndërtuar si një “puzzle”
X-59 është një kombinim i shumë teknologjive dhe komponentëve të zhvilluar më herët për aeroplanë të tjerë.
Kabina dhe sedilja katapultuese janë marrë nga aeroplani stërvitor T-38, ndërsa pajisjet e uljes janë të lidhura me teknologjinë e përdorur në F-18.
Edhe motori është një komponent i huazuar nga një aeroplan ekzistues.
Aeroplani u montua nga Lockheed Martin për NASA-n dhe është projektuar për të fluturuar me shpejtësi supersonike, duke krijuar një zhurmë shumë më të ulët se aeroplanët tradicionalë të këtij lloji.
Por një nga veçoritë më të pazakonta ndodhet në kabinë.
Për shkak të hundës së gjatë të aeroplanit, piloti nuk ka një pamje tradicionale përpara. Në vend të kësaj, një sistem kamerash transmeton pamjen në një ekran të vendosur para tij.
Kompjuteri përpunon pamjet në kohë reale dhe i paraqet pilotit atë që ndodh përpara aeroplanit.
Në këtë mënyrë, hunda e gjatë mund të ruajë formën aerodinamike të nevojshme për reduktimin e zhurmës, ndërsa piloti vazhdon të ketë informacionin që i nevojitet për fluturimin.
Tani testi më i rëndësishëm bëhet mbi qytete
X-59 nuk po ndërtohet vetëm për të demonstruar se një aeroplan mund të fluturojë më shpejt se zëri.
NASA dëshiron të zbulojë se si reagojnë njerëzit ndaj zhurmës së tij.
Për këtë arsye, aeroplani do të kryejë fluturime mbi zona të caktuara të SHBA-së, ndërsa banorëve do t’u kërkohet të raportojnë se çfarë dëgjojnë dhe sa shqetësuese u duket zhurma.
Këto të dhëna janë thelbësore.
Nëse njerëzit e konsiderojnë zhurmën të pranueshme, rezultatet mund t’u japin autoriteteve dhe industrisë së aviacionit informacionin e nevojshëm për të rishikuar mënyrën se si rregullohen fluturimet supersonike mbi tokë.
Kjo do të ishte një ndryshim i madh për aviacionin.
Në vend që aeroplanët supersonikë të kufizohen kryesisht në rrugët mbi oqeane, një teknologji e tillë mund të lejojë fluturime shumë më të shpejta midis qyteteve të mëdha.
A është e ardhmja e aeroplanëve pa pilot?
X-59 ngre edhe një pyetje tjetër: a kanë ende kuptim aeroplanët eksperimentalë me pilot në një epokë ku dronët po bëhen gjithnjë e më të avancuar?
NASA e ka shqyrtuar edhe mundësinë e një versioni pa pilot të X-59. Por heqja e pilotit nuk do të nënkuptonte domosdoshmërisht një projekt më të lirë.
Një aeroplan robotik që fluturon me shpejtësi shumë të madhe mbi zona urbane do të kërkonte sisteme të avancuara kontrolli, komunikimi dhe sigurie. Kjo do të shtonte edhe kompleksitetin e certifikimit.
Për më tepër, testimi me pilot mund të sjellë informacione që një sistem automatik nuk mund t’i japë në të njëjtën mënyrë.
Pilotët testues mund të raportojnë ndjesi, sjellje të papritura dhe probleme që nuk janë gjithmonë të dukshme në të dhënat e kompjuterit.
Guy Gratton, profesor i testimit dhe vlerësimit të aeroplanëve në Universitetin Cranfield, argumenton se përfshirja e njeriut mbetet e rëndësishme në fazat eksperimentale.
Sipas tij, një aeroplan pa pilot mund të kërkojë edhe më shumë personel në tokë për ta monitoruar dhe kontrolluar.
Britania po zhvillon gjithashtu aeroplanët e saj eksperimentalë
NASA nuk është e vetmja organizatë që po përdor aeroplanët eksperimentalë për të zhvilluar teknologjinë e së ardhmes.
Në Mbretërinë e Bashkuar, Programi i Aeroplanit Eksperimental, i njohur si EAP, fluturoi për herë të parë në vitet 1980 dhe ndihmoi në testimin e teknologjive që më vonë u përdorën në aeroplanin luftarak Eurofighter Typhoon.
Tani industria britanike e aviacionit po zhvillon një demonstrues të ri teknologjik.
Projekti, i udhëhequr nga BAE Systems dhe me përfshirjen e rreth 100 furnitorëve britanikë, përfshirë Rolls-Royce, synon të testojë teknologji që mund të përdoren në aeroplanët luftarakë të gjeneratës së ardhshme.
Demonstruesi pritet të përdorë motorë të lidhur me teknologjinë e Typhoon dhe të fluturojë në vitet e ardhshme.
Projekti lidhet gjithashtu me Programin Global të Aviacionit Luftarak, një bashkëpunim mes Mbretërisë së Bashkuar, Italisë dhe Japonisë për zhvillimin e një aeroplani luftarak të gjeneratës së ardhshme.
Pse aeroplanët “X” vazhdojnë të kenë rëndësi?
Nga X-1 te X-15 dhe tani X-59, aeroplanët eksperimentalë kanë pasur një rol të veçantë në historinë e aviacionit.
Ata nuk janë domosdoshmërisht projektuar për t’u prodhuar në mijëra ekzemplarë. Qëllimi i tyre është të provojnë një ide.
Në disa raste, një teknologji e testuar në një aeroplan të vetëm mund të ndryshojë mënyrën se si ndërtohen aeroplanët për dekada.
X-59 është shembulli më i fundit i kësaj filozofie. Ai nuk premton thjesht një aeroplan më të shpejtë. Synimi është të zgjidhet një problem që ka ekzistuar që nga fillimi i epokës supersonike: si të fluturosh më shpejt se zëri pa krijuar një shpërthim zanor që shqetëson njerëzit në tokë.
Nëse NASA arrin të tregojë se një aeroplan mund të kalojë barrierën e zërit me një zhurmë të pranueshme, pasojat mund të jenë shumë më të mëdha se vetë X-59.
Mund të jetë hapi që i duhet aviacionit për të rikthyer fluturimet supersonike mbi tokë dhe për t’i afruar udhëtimet ajrore me shpejtësi të larta me një të ardhme që deri tani ka mbetur kryesisht në laboratorë dhe në librat e historisë së aviacionit.
Copyright © Gazeta “Si”
Të gjitha të drejtat e këtij materiali janë pronë ekskluzive dhe e patjetërsueshme e Gazetës “Si”, sipas Ligjit Nr.35/2016 “Për të drejtat e autorit dhe të drejtat e tjera të lidhura me to”. Ndalohet kategorikisht kopjimi, publikimi, shpërndarja, tjetërsimi etj, pa autorizimin e Gazetës “Si”, në të kundërt çdo shkelës do mbajë përgjegjësi sipas nenit 179 të Ligjit 35/2016.
Lini një Përgjigje