.png)
Nga Gazeta ‘Si’- Pse ka rënë numri i lindjeve kudo, pothuajse në të njëjtën kohë?
Disa fajësojnë teknologjinë, veçanërisht smartfonët dhe rrjetet sociale. Të tjerë fajësojnë një lloj melankolie të shekullit XXI- një trishtim për gjendjen e botës dhe pasigurinë për të ardhmen tonë në të. Një ese e gjatë në The New York Times nga Anna Louie Sussman, me titull “Pse ka kaq pak foshnja? Mund të kemi anashkaluar arsyen më të madhe nga të gjitha”, argumenton se brezi i sotëm është shumë i shqetësuar për të ardhmen për të marrë angazhimin e pakthyeshëm të të pasurit një fëmijë.
Pra, kush ka të drejtë? A bëhet fjalë për telefonat dhe teknologjinë, apo është pasqyrim i ankthit modern për botën? Apo ndoshta të dyja?
Normat e lindshmërisë kanë qenë në rënie në vendet e zhvilluara prej kohësh, ndërsa vdekshmëria foshnjore ka rënë, arsimi i grave është rritur, pjesëmarrja e grave në tregun e punës është shtuar ndjeshëm, përdorimi i kontraceptivëve është përhapur dhe idetë moderne të feminizmit u kanë dhënë grave më shumë kontroll mbi trupin dhe të ardhmen e tyre ekonomike. Dhe normat e lindshmërisë kanë vazhduar të bien ndërsa përdorimi i smartfonëve është rritur, çmimet e banesave janë rritur, koha e kaluar në internet nga shtëpia është shtuar dhe socializimi e krijimi i çifteve kanë rënë.
Rënia po përshpejtohet më shpejt sesa pothuajse kushdo kishte parashikuar. Norma totale e fertilitetit ka rënë nën nivelin e zëvendësimit prej 2.1 lindjesh për grua pothuajse në çdo vend të Amerikës së Veriut, Amerikës së Jugut, Europës dhe Azisë jugore e lindore.
“Vetëm dy gjëra kanë rëndësi sot në jetë: fertiliteti dhe inteligjenca artificiale” tha ekonomisti i Jesús Fernández-Villaverde, në fund të një leksioni të fundit.
Derek Thompson: Pse është i rëndësishëm fertiliteti?
Jesús Fernández-Villaverde: Numri i fëmijëve që lindin sot do të përcaktojë si do të duket shoqëria jonë pas 30–40 vitesh. Viti 2023 ishte unik në historinë e njerëzimit, sepse është hera e parë që norma totale e fertilitetit në planet ra nën nivelin e zëvendësimit. Kjo nuk kishte ndodhur kurrë më parë në 200 mijë vite. Kjo do të thotë se popullsia botërore do të arrijë kulmin brenda rreth 30 vitesh, nëse trendi vazhdon.
Thompson: Shpjegomë çfarë do të thotë “niveli i zëvendësimit” dhe “norma totale e fertilitetit”.
Fernández-Villaverde: Imagjino një popullsi prej 1 milion banorësh. Sa fëmijë duhet të lindin që ajo popullsi të mbetet 1 milion në afatgjatë? Rezulton se për çdo grua në atë popullsi duhen 2.1 fëmijë.
Pse 2.1 dhe jo 2.0? Për dy arsye. Së pari, lindin pak më shumë djem sesa vajza- rreth 105 djem për çdo 100 vajza, nëse nuk ka ndërhyrje si abortet selektive. Së dyti, jo të gjitha vajzat që lindin do të bëhen nëna më vonë. Disa do të vdesin nga aksidente ose arsye të tjera para se të hyjnë në moshën fertile. Prandaj duhet që mesatarisht çdo grua të ketë 2.1 fëmijë për të mbajtur popullsinë konstante. Ky është niveli i zëvendësimit.
Norma totale e fertilitetit është një vlerësim se sa fëmijë do të kenë gratë në një popullsi të caktuar. Nëse shohim Shtetet e Bashkuara sot, norma e fertilitetit është rreth 1.57. Kjo do të thotë se gruaja mesatare amerikane ka 1.57 fëmijë. Meqë niveli i zëvendësimit është 2.1, mund ta mendosh si një mungesë prej pak më shumë se gjysmë fëmije.
Ka një hollësi që dua ta kuptojë publiku. Norma totale e fertilitetit është një vlerësim. Është paksa ndryshe nga ajo që quajmë “fertilitet i përfunduar”. Fertiliteti i përfunduar mat sa fëmijë kanë pasur realisht gratë që tashmë janë 50 vjeç. Problemi është se për ta llogaritur këtë duhen dekada. Prandaj, nëse duam të bëjmë parashikime për të ardhmen, nuk mund të mbështetemi vetëm te fertiliteti i përfunduar.
Thompson: Sipas vlerësimit tënd, në cilën dekadë do të fillojë rënia strukturore e popullsisë botërore?
Fernández-Villaverde: Në këtë moment do të thosha rreth vitit 2055. Atëherë popullsia botërore do të fillojë të bjerë.
Thompson: Në vitet 1960 dhe 1970 ishte e zakonshme që intelektualët publikë të parashikonin se popullsia botërore do të rritej pafund derisa mjedisi të shembej dhe të kishim katastrofa ekologjike e uri masive që do të zhduknin miliarda njerëz. Kjo nuk ndodhi. Fertiliteti global ra ndjeshëm, madje më shpejt nga sa parashikoi pothuajse kushdo, sidomos njerëz si Paul Ehrlich, autor i librit famëkeq The Population Bomb. Pse mendon se këta “ekspertë” ishin kaq të sigurt dhe njëkohësisht kaq gabim?
Fernández-Villaverde: Vetë formulimi i pyetjes tënde tregon shumë për përgjigjen, sepse përdore termin “intelektualë publikë”. Nuk the “demografë”.
Unë jam profesor në Penn dhe kemi- më fal për mburrjen- atë që mendoj se është një nga grupet më të mira të demografisë në botë. Po të kishe shkuar në qendrën tonë të studimeve të popullsisë në 1968 ose 1969 dhe t’u kishe kërkuar mendim demografëve profesionistë për librin e Ehrlich-ut, ndoshta do të kishin thënë: “Eh!” Do të argumentoja se libri nuk ishte shumë i mirë as në atë kohë dhe se ajo që thoshin shumë intelektualë publikë nuk përputhej me atë që thoshin demografët më të mirë.
Thompson: Por kërkimi yt duket se bie fort ndesh edhe me demografët ekspertë të sotëm. Ke thënë se mendon që SHBA po mbivlerëson normën totale të fertilitetit në shumë vende. Pse mendon se ekspertët e sotëm gabojnë?
Fernández-Villaverde: Divizioni i Popullsisë në OKB u krijua sepse ekzistonte shqetësimi serioz se po përballeshim me një “bombë demografike”. Është shumë e vështirë për një institucion që ka kaluar 60 vite duke thënë se kemi një bombë demografike të zgjohet një ditë dhe të thotë: “Nuk ka më bombë demografike.”
Në fakt, OKB-ja ka tre skenarë: fertilitet i ulët, mesatar dhe i lartë. Skenari im dhe skenari i tyre me fertilitet të ulët janë pothuajse identikë. Nuk jam shumë larg tyre. Tani po debatojmë për shifrën e dytë pas presjes dhjetore. Problemi është se edhe ndryshimet e vogla grumbullohen gjatë gjysmë shekulli.
Thompson: Shumë njerëz mendojnë se rënia e fertilitetit është kryesisht fenomen i vendeve të pasura. Por ti thua se ky është keqkuptim. Norma totale e fertilitetit është më e ulët se ajo e SHBA-së në Meksikë, Brazil, Kolumbi dhe Tajlandë. Pse po ndodh kjo në nivel global?
Fernández-Villaverde: Ka disa hipoteza dhe do t’i rendis sipas rëndësisë që u jap unë.
Së pari, ka pasur një ndryshim të madh të normave shoqërore në mbarë botën. Kjo ka të bëjë shumë me rrjetet sociale dhe telefonat celularë. Në vende si Korea e Jugut apo shumë vende të Amerikës Latine, ku ndarja e punëve të shtëpisë është shumë e pabarabartë, shumë gra të reja po shohin botën dhe po thonë: “Pse duhet të punoj për burrin tim 24 orë në ditë?” Rrjetet sociale e kanë ndryshuar shumë këtë perceptim.
Së dyti, ekonomia është bërë shumë më e bazuar në shërbime. Edhe në India dhe Afrikë njerëzit nuk punojnë më aq shumë në fabrika apo bujqësi. Punojnë në dyqane dhe zyra. Këto janë punë shumë më të lehta për gratë, sepse nuk varen nga forca fizike.
Së treti është ajo që unë e quaj “gara arsimore”. Njerëzit po qëndrojnë shumë më gjatë në shkollë. Po martohen ose po krijojnë marrëdhënie shumë më vonë. Dhe kur mendojnë për fëmijët, e kuptojnë se do t’u duhet t’i mbajnë dhe edukojnë për shumë vite.
E fundit është strehimi. Në shumë vende, jo në të gjitha, çmimet e banesave janë historikisht shumë të larta krahasuar me të ardhurat. Kjo kufizon aftësinë e familjeve për të pasur më shumë fëmijë.
Thompson: Dua të shtoj edhe dy çështje të tjera. E para: kontracepsioni. E dyta: normat e socializimit në Perëndim dhe në gjithë Azinë Lindore kanë rënë. Njerëzit socializohen më pak, krijojnë më pak çifte. Kur i bashkon të gjitha këto, të pasurit fëmijë ka kaluar nga një domosdoshmëri ose fat i paracaktuar në një zgjedhje.
Fernández-Villaverde: Në nivelin më bazik, jam plotësisht dakord. Kjo është arsyeja pse që në vitin 2001 parashikova se fertiliteti do të binte shumë. Por nëse do ta ndaloje Jesús-in e vitit 2001 dhe t’i thoje se fertiliteti në Kolumbi ishte rreth 2.8 ose 3 atëherë, dhe ta pyesje ku mendonte se do të ishte në 2026, me gjithë këta mekanizma, ndoshta do të thosha 1.8 ose 1.7. Ajo që do ta kishte habitur jashtëzakonisht shumë Jesús-in e vitit 2001 është se nuk është 1.8 apo 1.7. Është 1.1.
Kjo më ka habitur: nuk kemi rënë nga shtatë në dy. Kemi rënë shumë, shumë më poshtë.
Ti përmende kontracepsionin. SHBA-ja ishte rreth 1.9 në vitin 2000. Kishte shumë kontracepsion në SHBA edhe atëherë. Dhe në vitin 2000 SHBA-ja ishte tashmë një ekonomi e bazuar në shërbime. Ishte tashmë një botë ku gratë kishin fuqi, ndoshta jo aq sa sot, por jo shumë ndryshe. Pra, pse kemi kaluar nga 1.9 në vitin 2000 në 1.57 sot? Ky është misteri.
Thompson: Më shumë arsim për gratë është gjë e mirë. Më shumë liri për gratë është gjë e mirë. Jam shumë pro aksesit te kontraceptivët. Pra, arsyet e rënies së fertilitetit janë një përzierje gjërash qartësisht pozitive dhe ndoshta negative. Po ashtu, pasojat e kësaj rënieje kanë si anë pozitive ashtu edhe negative. Le të flasim fillimisht për anët pozitive.
Fernández-Villaverde: Në një botë ku popullsia nuk rritet ose fillon të bjerë, do të konsumojmë më pak energji, ose rritja e konsumit të energjisë do të jetë më e vogël. Kjo është mirë për mjedisin.
Së dyti, do të na ndihmojë të ridizajnojmë shumë qytete në botë. Unë jam nga Madridi. Shumë lagje banimi në Madrid janë të shëmtuara. Njerëzit nuk i shohin kur vizitojnë Madridin, por janë vërtet të shëmtuara, sepse në vitet 1960 dhe 1970, kur popullsia po rritej shumë shpejt, duhej të ndërtoheshin ato pallate të tmerrshme vetëm që njerëzit të kishin një çati mbi kokë. Nuk do të kemi më nevojë për ato ndërtesa të shëmtuara. Mund t’i shembim.
Thompson: Cilat janë anët negative?
Fernández-Villaverde: Gjëja më e dukshme është sigurimet shoqërore. Çdo gjë që lidhet me pensionet, pagesat e sigurimeve shoqërore, ekuivalentët e Medicare dhe programe të ngjashme shëndetësore për të moshuarit në mbarë botën do të krijojnë një barrë të jashtëzakonshme financiare. Por gjithashtu do të fillosh të mbyllësh shkolla fillore. Distrikti shkollor këtu në Filadelfia, ku jetoj, njoftoi para pak javësh se do të mbyllte shumë shkolla fillore sepse nuk ka fëmijë. Kjo është një tronditje serioze për komunitetet lokale. Do të detyrohesh të mbyllësh spitale. Do të detyrohesh të mbyllësh shumë shërbime të tjera publike.
Në fund, nëse fertiliteti mbetet te 1 ose 1.1 për një kohë shumë të gjatë, nuk besoj se e kuptojmë sa ndryshim i madh është ky. Tani do të bëj një parashikim të çmendur dhe dua që të gjithë ta kuptojnë se është vërtet i çmendur. Le të supozojmë se Tajlanda mban normën aktuale të fertilitetit prej 0.8 për 200 vjet. Tajlanda ka sot 63 milionë banorë. Pas 200 vitesh do të ketë rreth 2 milionë.
Thompson: Më fal, 2 milionë?
Fernández-Villaverde: Dy milionë. Si e zvogëlon një shoqëri nga 63 milionë në 2 milionë banorë? Kur popullsia fillon të bjerë shumë, vendet mund të japin subvencione të çmendura për të pasur fëmijë- gjërat mund të ndryshojnë. Ndoshta njerëzit që vazhdojnë të bëjnë fëmijë do të kenë më shumë fëmijë dhe do të përbëjnë një pjesë më të madhe të popullsisë. Të gjitha këto mund të ndodhin. Unë thjesht po theksoj se këto procese grumbullohen me kalimin e kohës. Po kalon nga një shoqëri me 63 milionë njerëz në një shoqëri me 2 milionë. Kjo do të thotë të mbyllësh 98 për qind të spitaleve të vendit. Do të thotë të mbyllësh 98 për qind të shkollave.
Thompson: Mua më duket gjithashtu se politika e emigracionit bëhet pjesë e pashmangshme e ruajtjes së shtetit social. Sepse çfarë të duhet për të mbajtur një shtet social? Të ardhura nga taksat. Nga vijnë ato? Nga njerëzit. Dhe nëse po mbetesh pa njerëz, duhet të “importosh” njerëz -dhe kjo quhet emigracion. Por nga perspektiva ime si dikush që jeton mijëra kilometra larg Europës, duket se pothuajse çdo vend që lejon emigrantët të bëhen një pjesë e konsiderueshme e popullsisë përballet me reagim populist.
Shkurtimi i pensioneve sjell gjithashtu reagim. Pra, përfundon në një situatë ku nuk ka zgjidhje afatgjatë politikisht popullore. Kështu e shoh unë nga jashtë.
Thompson: The se vetëm dy gjëra kanë rëndësi në botë. Njëra është fertiliteti. Tjetra është inteligjenca artificiale. Si ndërthuren këto dy trende?
Fernández-Villaverde: Ndërthuren deri diku, por jo aq sa mendojnë disa njerëz. Nëse falë inteligjencës artificiale dhe robotikës shumë punë mund të bëhen nga kompjuterët dhe robotët, dhe kjo gjeneron rritje ekonomike që na ndihmon të financojmë pensionet dhe sigurimet shoqërore, atëherë tranzicioni do të jetë shumë më i lehtë. Në këtë kuptim jam disi techno-optimist dhe më vjen mirë që kjo po ndodh. Mendoj se do të na japë më shumë fleksibilitet për ta përshtatur shoqërinë.
Por, duke u kthyer te ajo që thashë më parë, kjo nuk ka të bëjë vetëm me GDP-në. Mua dhe gruas time na pëlqen të shkojmë në një fshat të vogël në Angli për pushime. Është një fshat anglez i mrekullueshëm. Kohët e fundit mbyllën pub-in lokal për shkak të rënies së popullsisë. Problemi është se pub-i në një fshat anglez nuk është thjesht vendi ku shkon për të pirë birrë. Është vendi ku takon fqinjët. Është qendra sociale e fshatit. Si do ta zëvendësosh këtë me inteligjencë artificiale?
Marrë nga The Atlantic/ Përshtati Gazeta Si
Copyright © Gazeta “Si”
Të gjitha të drejtat e këtij materiali janë pronë ekskluzive dhe e patjetërsueshme e Gazetës “Si”, sipas Ligjit Nr.35/2016 “Për të drejtat e autorit dhe të drejtat e tjera të lidhura me to”. Ndalohet kategorikisht kopjimi, publikimi, shpërndarja, tjetërsimi etj, pa autorizimin e Gazetës “Si”, në të kundërt çdo shkelës do mbajë përgjegjësi sipas nenit 179 të Ligjit 35/2016.
Lini një Përgjigje