.png)
Ministri i Brendshëm i Francës e cilësoi atë si ndoshta evakuimin më të madh të popullsisë civile jashtë periudhave të luftës në historinë e vendit; qindra mijëra banorë janë detyruar të lënë shtëpitë, ndërsa zjarret kanë përfshirë rreth 116 mijë hektarë tokë.
Përtej Pirenejve, Spanja është përballur me zjarrin më të madh dhe të tretin më të madh të regjistruar ndonjëherë në vend. Ndërkohë, në Kanada, provinca e Ontarios po kalon sezonin më të rëndë të zjarreve në histori, me përmasa që tejkalojnë ato të Europës. Që nga mesi i korrikut, zjarrfikësit kanë luftuar me afro 900 vatra aktive zjarri, tymi i të cilave ka errësuar qiellin deri në shtetin amerikan të Virxhinias.
Tymi që vret larg vatrës së zjarrit
Ndikimi i zjarreve në shëndet nuk varet vetëm nga flakët, por kryesisht nga sasia e tymit dhe vendi ku ai përhapet. Zjarret në pyje janë për fatkeqësitë natyrore ajo që raketat balistike janë për armët moderne: mund të shkaktojnë vdekje qindra apo mijëra kilometra larg vendit ku shpërthejnë.
Nxehtësia e madhe që prodhojnë i ngre masat e tymit lart në atmosferë, ku erërat mund t’i transportojnë në të gjithë një kontinent.
Tymi përmban grimca shumë të imëta, përfshirë ato me diametër 2.5 mikrometra ose më të vogël (PM2.5), të cilat konsiderohen forma më e rrezikshme e ndotjes së ajrit për shëndetin publik. Këto grimca depërtojnë thellë në mushkëri dhe në qarkullimin e gjakut, duke rritur rrezikun për goditje në tru, sëmundje të zemrës dhe sëmundje të sistemit të frymëmarrjes.
Mijëra vdekje të lidhura me tymin
Për të vlerësuar ndikimin e zjarreve të korrikut në shëndetin publik, The Economist përdori mjete të inteligjencës artificiale për të kombinuar të dhënat mbi përhapjen e tymit me modelet shkencore të vdekshmërisë të zhvilluara në dy studime akademike të publikuara vitin e kaluar.
Studimi i parë, i udhëhequr nga profesori Qiang Zhang i Universitetit Tsinghua në Pekin, analizoi sezonin e zjarreve në Kanada gjatë vitit 2023. Ai përfshiu vetëm zonat ku ndotja nga PM2.5 ishte në nivele shumë të larta dhe kryesisht e shkaktuar nga zjarret, duke llogaritur numrin shtesë të vdekjeve në ditën e ekspozimit.
Kur ky model aplikohet mbi të dhënat e korrikut 2026, rezulton se zjarret në Amerikën e Veriut kanë shkaktuar rreth 1,400 vdekje shtesë afatshkurtra. Për Europën, e njëjta metodë jep një vlerësim prej vetëm 18 vdekjesh.
Studimi i dytë, i drejtuar nga Anna Alari e Universitetit Pompeu Fabra në Barcelonë, përdor një metodologji më të gjerë. Ai merr në konsideratë edhe nivele më të ulëta të ndotjes dhe llogarit vdekjet jo vetëm në ditën e ekspozimit, por edhe gjatë javës pasuese.
Sipas këtij modeli, zjarret e korrikut kanë shkaktuar mbi 4 mijë vdekje shtesë në Amerikën e Veriut dhe rreth 415 në Europë.
Nju Jorku, qyteti më i goditur
Dy komplekset e mëdha të zjarreve në Ontario, mes 11 dhe 20 korrikut, çliruan rreth 365 mijë ton grimca PM2.5 – një masë që korrespondon me peshën e rreth 40 Kullave Eiffel.
Reja e tymit u përhap drejt lindjes dhe jugut, duke mbuluar rajonin e Liqeneve të Mëdha dhe verilindjen e Shteteve të Bashkuara.
Sipas vlerësimeve të The Economist, vetëm në Nju Jork kjo ndotje shkaktoi të paktën 200 vdekje shtesë gjatë periudhës 15-20 korrik, numri më i lartë mes qyteteve të analizuara.
Ndërkohë, katër zjarret e mëdha të përfshira në analizë në Francë dhe Spanjë, edhe pse të konsiderueshme për standardet europiane, kanë qenë më të vogla dhe kanë prodhuar më pak tym.
Deri tani ato kanë çliruar rreth 82 mijë ton grimca PM2.5. Për më tepër, drejtimi i erërave ka bërë që pjesa më e madhe e tymit të mos prekë qytetet e mëdha europiane. Një pjesë është zhvendosur drejt Atlantikut, ndërsa tymi që ka lëvizur drejt Greqisë ka qëndruar kryesisht në shtresat e larta të atmosferës, pa ndikuar ndjeshëm në cilësinë e ajrit pranë tokës.
Megjithatë, Madridi dhe Bordoja kanë përjetuar episode të ndotjes së rrezikshme të ajrit, edhe pse jo në shkallën e qyteteve të mëdha të Amerikës së Veriut.
Bilanci mund të rëndohet
Ekspertët paralajmërojnë se numri përfundimtar i viktimave mund të jetë shumë më i lartë.
Profesori Zhang vlerëson se vdekjet që lidhen me ekspozimin afatgjatë ndaj grimcave PM2.5 janë rreth tetë herë më të shumta se vdekjet afatshkurtra.
Edhe pse deri tani Europa ka regjistruar pasoja më të kufizuara, zjarret në Francë dhe Spanjë vazhdojnë të jenë aktive. Vetëm më 29 korrik, vlerësimi për vdekjet afatshkurtra u rrit me rreth 20%.
Nëse zjarret vazhdojnë dhe erërat ndryshojnë drejtim duke transportuar tymin drejt verilindjes së Europës, diferenca mes dy kontinenteve sa i përket viktimave mund të ngushtohet ndjeshëm./Theeconomist
Copyright © Gazeta “Si”
Të gjitha të drejtat e këtij materiali janë pronë ekskluzive dhe e patjetërsueshme e Gazetës “Si”, sipas Ligjit Nr.35/2016 “Për të drejtat e autorit dhe të drejtat e tjera të lidhura me to”. Ndalohet kategorikisht kopjimi, publikimi, shpërndarja, tjetërsimi etj, pa autorizimin e Gazetës “Si”, në të kundërt çdo shkelës do mbajë përgjegjësi sipas nenit 179 të Ligjit 35/2016.
Lini një Përgjigje