.png)
Pandemia, përjashtuar gjithë dëmet që i solli botës, ka qenë shumë interesante si një temë studimi për studiuesit e shkencave sociale, përfshirë psikologët. Edhe pas kufizimeve të shumta, ne shpesh kemi parë që politikat të dështojnë, pavarësisht cdo gjëje.
Shkencëtarët socialë, nga ana tjetër, kanë qenë pesimistë në lidhje me sjelljen e njerëzve gjatë pandemisë. Ne e dimë, për shembull, se menaxhimi i përhapjes së sëmundjeve si Covid-19 është në thelb një lojë bashkëpunimi dhe, prandaj, është një dilemë sociale. Mendoni se sjelljet shëndetësore të lidhura me pandeminë si distancimi shoqëror dhe përdorimi i maskës janë shumë të vështira për t’u bërë në nivel individual, por kjo duhet bërë për të mirën kolektive!
Shtoji kësaj problemin se për kë mendojmë kur mendojmë për të mirën kolektive. Për shembull, a po konsiderojmë vetëm familjen tonë të afërt, a po mendojmë për miqtë dhe fqinjët tanë me të cilët komunikojmë shpesh, apo po mendojmë për qytetin tonë, shtetin tonë, vendin tonë? Për më tepër, një dilemë e tillë shoqërore varet edhe nga sa i besojmë njëri -tjetrit, si dhe udhëheqësve tanë. Për shembull, një studim i kohëve të fundit tregoi se sa më shumë amerikanët u besojnë udhëheqësve të tyre, aq më shumë ata do të përfshiheshin në sjellje të rekomanduara siç është larja e duarve.
Udhëheqja, besimi dhe bashkëpunimi
Efektet e besimit janë gjetur edhe në nivel shoqëror. Me fjalë të tjera, studimet e mëparshme kanë gjetur se në shoqëritë ku nuk kemi besim tek të huajt, një dilemë sociale zgjidhet duke zbatuar sisteme sanksionimi, siç është një gjobë e lartë ose ndëshkim më i ashpër. Nga ana tjetër, nëse një shoqëri ka nivele të larta besimi tek të huajt dhe bashkëpunimi, ka më pak gjoba dhe ndëshkime.
Sidoqoftë, një studim i botuar së fundmi, kur shikoi 41 vende, nuk e gjeti këtë. Në mënyrë të veçantë, rezultatet e tyre nuk treguan se përgjigjet e Covid-19 u prekën nga ndryshimet në nivel vendi në bashkëpunim ose besim.
Nga ana tjetër, në situata të shëndetit publik si Ebola dhe Gripi i Derrit, besimi tek udhëheqësit parashikon pajtueshmërinë e qytetarëve. Besimi në institucionet mjekësore është treguar gjithashtu se ndikon në pajtueshmërinë me vaksinimin dhe sjelljet shëndetësore gjatë epidemive të mëparshme. Besimi tek udhëheqësit gjatë pandemisë mund të varet nga mënyra se si ata zgjidhin dilemat morale.
Për shembull, puna e mëparshme ka treguar se ata që miratojnë parimet utilitariste shihen si më pak moralë dhe më pak të besueshëm. Kjo do të thotë, ata që mendojnë vetëm për pasojat e veprimeve të tyre dhe jo detyrimet dhe të drejtat e dikujt, shpesh mendohen si më pak të besueshëm. Me fjalë të tjera, nëse mendoni se është në rregull të sakrifikoni disa njerëz të moshuar për të shpëtuar jetën e shumë të rinjve, dhe për këtë arsye udhëheqësit tanë duhet t’i japin përparësi kujdesit për të rinjtë, ju mund të mendoheni si më pak të besueshëm. Nga ana tjetër, nëse mendoni se të gjithë ata që kanë të drejtë duhet të vaksinohen, në vend që të kenë përparësi disa mbi tjetrin, mund të konsideroheni më të ngrohtë dhe të besueshëm.
Një mënyrë tjetër për të parë utilitarizmin është nëse duam të dëmtojmë njerëzit e pafajshëm në maksimizimin e dobisë ose nëse të gjithë individët mendohen si po aq të rëndësishëm. Me fjalë të tjera, ka dy dimensione të utilitarizmit: dëmi instrumental dhe përfitimi i paanshëm. Dëmi instrumental nënkupton që ne jemi të gatshëm të shkaktojmë ndonjë dëm për të maksimizuar të mirën më të madhe. Për shembull, nëse jemi në një pozicion ku duhet të vrasim një person për të shpëtuar shumë njerëz, ne duhet ta vrasim atë person në mënyrë që të tjerët të shpëtohen. Nga ana tjetër, përfitimi i paanshëm nënkupton që ne duhet të maksimizojmë mirëqenien e të gjithëve në planet në mënyrë të barabartë. Kjo do të thotë, ne nuk jemi të paanshëm me dikë si prindërit tanë, por mendojmë për të gjithë në mënyrë të barabartë.
Një studim tjetër i kohëve të fundit tregoi se në 22 vende dhe gjashtë kontinente, udhëheqësit që miratuan pikëpamjet utilitare me përfitim të paanshëm u besuan më shumë, krahasuar me ata që miratuan pikëpamjet utilitare me dëm instrumental. Megjithëse kishte ndryshime në madhësinë e efektit, gjetja ishte krahasimisht e qëndrueshme dhe e përgjithësueshme në të gjithë vendet. Në këtë studim, një shembull i një dileme të dëmit instrumental ishte nëse dikush besonte se vendi i tij duhet të mbajë një izolim të rëndë derisa të krijohet një vaksinë efektive, ose nëse kufizimet duhet të lehtësohen. Nga ana tjetër, një shembull i përfitimit të paanshëm ishte nëse vaksinat dhe mjetet mbrojtëse të prodhuara në vendin e origjinës duhet të rezervohen për qytetarët e tij ose nëse ato duhet të dërgohen jashtë në mënyrë që mirëqenia të maksimizohet.
Çfarë na tregojnë këto studime për sjelljen njerëzore?
Në një farë mënyre, sjelljet tona në përgjithësi janë mjaft të parashikueshme, ne duam të maksimizojmë mirëqenien dhe t’u besojmë udhëheqësve që janë relativisht të paanshëm. Ne gjithashtu marrim vendime morale në përgjigje të situatave shoqërore dhe marrëdhënieve përreth nesh. Është gjithashtu e rëndësishme që ne të jemi në gjendje t’u besojmë njerëzve përreth nesh në mënyrë që të mbijetojmë në botën tonë shoqërore. Besimi është, në fund të fundit, çelësi për krijimin dhe ruajtjen e marrëdhënieve.
*Ky postim është shkruar nga Arathy Puthillam, në Departamentin e Psikologjisë në Monk Prayogshala, Indi. Ajo bën punë kërkimore në kryqëzimet e psikologjisë sociale, morale dhe politike, si dhe meta-shkencës dhe metodologjisë në psikologji.
Copyright © Gazeta “Si”
Të gjitha të drejtat e këtij materiali janë pronë ekskluzive dhe e patjetërsueshme e Gazetës “Si”, sipas Ligjit Nr.35/2016 “Për të drejtat e autorit dhe të drejtat e tjera të lidhura me to”. Ndalohet kategorikisht kopjimi, publikimi, shpërndarja, tjetërsimi etj, pa autorizimin e Gazetës “Si”, në të kundërt çdo shkelës do mbajë përgjegjësi sipas nenit 179 të Ligjit 35/2016.
Lini një Përgjigje