.png)
Gazeta “SI”- Lidhja e Lord Bajronit me Ballkanin, dhe veçanërisht me Shqipërinë, nis herët dhe zë një vend të rëndësishëm si në jetën, ashtu edhe në veprën e tij. Xhorxh Gordon Bajroni lindi në Londër më 22 janar 1788, në një familje aristokrate që kishte rënë në varfëri. Fati i tij ndryshoi kur ishte vetëm dhjetë vjeç: pas vdekjes së xhaxhait, ai trashëgoi titullin Lord, si edhe pallatin dhe çifligun Newstead Abbey, pronë që do të bëhej një simbol i jetës së tij të trazuar.
Arsimimi i Bajronit ishte i gjerë. Në Harrow ai studioi greqishten dhe latinishten, historinë dhe letërsinë angleze, duke treguar herët prirje për poezi dhe mendim kritik. Në moshën 18-vjeçare u regjistrua në Universitetin e Kembrixhit (Trinity College). Në vitin 1809, ai mori zyrtarisht vendin e tij në Dhomën e Lordëve, ku u dallua për qëndrime përparimtare dhe për mbrojtjen e lirive qytetare, veçanërisht në mbështetje të popujve të shtypur.
Po atë vit, Bajroni ndërmori një udhëtim të gjatë nëpër Evropë, një përvojë që do të linte gjurmë të pashlyeshme në krijimtarinë e tij. Ndalesat e tij në Spanjë, Greqi dhe veçanërisht në Shqipërinë e Jugut ishin vendimtare. Vizita në Janinë dhe kontaktet e drejtpërdrejta me shqiptarët e kohës e impresionuan thellë poetin. Si kujtim nga ato vise, Bajroni mori me vete një kostum tradicional shqiptar, që do të bëhej më vonë një nga simbolet më të njohura të lidhjes së tij me Shqipërinë.
Bukuria dhe veçantia e këtij kostumi e frymëzuan piktorin Thomas Philips që, në verën e vitit 1813, të realizonte portretin e famshëm të poetit me titull “Portrait of a Nobleman in the dress of an Albanian” (Portret i një fisniku me veshje shqiptare). Ky portret u ekspozua në Royal Academy dhe sot ndodhet në ambientet e Ambasadës Britanike në Athinë, duke mbetur një dëshmi vizuale e admirimit të Bajronit për kulturën shqiptare.
Këto përvoja u reflektuan drejtpërdrejt në veprën e tij. Një nga krijimet më të rëndësishme të Bajronit është poema epike “Shtegtimi i Çajld Haroldit” (Childe Harold’s Pilgrimage, 1812–1817), e ndërtuar mbi përshtypjet e udhëtimeve të tij në Spanjë, Greqi, Shqipëri, Zvicër dhe Itali. Poema përshkohet nga patosi i luftës për liri dhe nga ndjeshmëria romantike ndaj fatit të popujve të robëruar. Në vargjet e saj, Bajroni u këndon traditave burrërore të shqiptarëve, trimërisë së tyre dhe dashurisë së flaktë për lirinë, duke i paraqitur si një popull me dinjitet dhe guxim të rrallë.
Ja si shkruan vetë Bajroni:
“Kam disa petka shqiptare madhështore, e vetmja plaçkë e shtrenjtë në këtë vend. Kushtojnë 50 ginea secila, dhe kanë aq flori të qëndisur sa në Angli mund të kushtojnë 200 ginea. U njoha me Hysen Beun dhe Mahmud Pashën, të dy djem të vegjël, nipër të Ali Pashës në Janinë. Janë krejt ndryshe nga çunakët tanë, kanë fytyrë të kuqe si vejushat e lyera me të kuqe, kanë sy të zes, të mëdhenj dhe tipare fare të rregullt. Janë krijesat më të bukura që më ka zënë syri dhe të rrahur e të stërvitur që tani me ceremonira të Oborrit” shkruante Bajroni në shënimet e tij
Këtë admirim e dëshmojnë edhe letrat e tij personale. Muzeu Historik Kombëtar ruan një fragment nga një letër që Bajroni i dërgoi nënës së tij më 12 nëntor 1809, ku ai shkruan me entuziazëm për shqiptarët:
“…I dua shqiptarët shumë. Në udhëtimin që bëra, kam rojtur një herë dy ditë, dhe një herë tjetër tri ditë, në një kazermë shqiptarësh, dhe s’kam gjetur kurrë ushtarë aq të pëlqyer sa shqiptarët, ndonëse kam qenë në garnizonet e Gibraltarit e të Maltës, dhe kam parë shumica ushtarësh spanjollë, frengj, siçilianë dhe anglezë. Nuk më rodhën gjësendë, dhe më ftuan me gëzim të marr nga zahireja dhe nga qumështi i tyre…”
Vitet e fundit të jetës së tij i kushtoi një kauze tjetër që do ta kthente në hero përtej letërsisë. Në vitin 1823, Bajroni u nis për në Greqi, ku u bë një nga figurat frymëzuese të luftës për pavarësi kombëtare kundër Perandorisë Osmane. Ai kontribuoi jo vetëm me fjalë dhe poezi, por edhe me para dhe me përfshirje të drejtpërdrejtë në organizimin e forcave kryengritëse.
A ishte i “çmendur” Lord Bajroni?
Lord Bajroni mbetet një nga “eksportet” më të famshme të Mbretërisë së Bashkuar, por edhe një nga figurat më të trajtuara me hezitim, siklet e madje turp. Pse ndodh kjo? Ndoshta sepse ai gjykohet ende për pasionet e tij tronditëse , përfshirë lidhjen me Augustën, gjysmë-motrën e tij, si edhe marrëdhëniet e shumta me gra dhe burra. Ndoshta për shkak të sjelljeve të tij provokuese, ose sepse vepra e tij përbëhet nga mijëra faqe vargjesh të zjarrta, që herë-herë duken edhe të tepruara apo fëminore. Ose, ndoshta, sepse shumëkush i trembet idesë se Bajroni ,siç deklaroi dikur William Wordsworth, ishte “i çmendur”.
Biografitë e shumicës së poetëve ose mungojnë, ose janë të vështira për t’u lexuar. Me Bajronin ndodh e kundërta: ai ka dhjetëra biografi dhe pothuajse të gjitha janë tërheqëse. Çdo biograf, që nga Thomas Moore në vitin 1830, ka pasur dijeni për kujtimet intime dhe skandaloze të poetit. Këto kujtime u dogjën, por Moore i kishte shfrytëzuar më herët dhe falë tyre dimë për martesën e pafat me Annabella Milbanke dhe për vitet e jetës luksoze në Venecia, mes 1816-ës dhe 1819-ës. Letrat sugjerojnë se gjatë asaj kohe, të paktën 200 gra kaluan në shtratin e tij , disa prej tyre motra, shumica të paguara. Ajo që mungonte në këto kujtime ishte transformimi i fundit i Bajronit në një luftëtar relativisht të vetmuar.
Letrat e tij dhe ato drejtuar atij tregojnë qartë këtë ndryshim thelbësor. Pikërisht këtu bëhet e rëndësishme biografia e re e Andrew Stauffer, “Bajroni: Një jetë me dhjetë shkronja”, e cila e ndërton çdo kapitull duke u nisur nga një letër e poetit, duke cituar me ndjeshmëri edhe korrespondencën e grave që e rrethonin. Edhe pse kjo vepër është një shtesë në një fushë tashmë të mbushur, struktura e saj mozaike , ndonëse herë-herë e ngathët e trajton me kujdes evolucionin e Bajronit.
Një nga pretendimet e Staufferit është se dashuria më e madhe e Bajronit ishte kontesha Teresa Guiccioli. Ky pohim është i mundshëm, edhe pse i debatueshëm. Miku i tij John Hobhouse shkruante se marrëdhënia nuk ishte aspak e shëndetshme dhe se “[Bajroni] më tha krejt të kundërtën”. Megjithatë, Teresa ishte e dashura më e qëndrueshme e tij dhe, me shumë gjasë, e fundit. Fiona MacCarthy ofron një shpjegim bindës: “Bajroni lulëzonte në vështirësi”, duke mbajtur gjithmonë një distancë mbrojtëse nga ata që pretendonte se i donte. Meqë Teresa ishte e martuar, ai nuk ndjehej i kufizuar prej saj. Letra më e sinqertë e dashurisë që ai shkroi ndonjëherë iu drejtua asaj dhe u shkrua në anglisht. Megjithatë, ai refuzoi t’ia përkthente dhe, në fund, e braktisi edhe atë, kur u dashurua me Greqinë.
Stauffer e thekson gjithashtu personalitetin e Bajronit si një lloj “aktori metodik”. Sipas tij, Bajroni shpesh bënte dhe thoshte gjëra me tepri vetëm që të kishte material për të shkruar. Teksa përpilonte letra, ai joshte gruan e dikujt tjetër në mes të një feste, para syve të të gjithëve. Figura letrare që ushqyen imazhin e tij përfshijnë Kainin – sepse Bajroni e shihte veten si të shënjuar dhe të mallkuar nga trashëgimia – Adamin e Miltonit, që e ka “tërë botën përpara”, por që e dëbon veten nga një parajsë pas tjetrës, si dhe Paolon dhe Françeskën e Dantes, të dënuar në rrethin e dytë të Ferrit, të rrëmbyer nga stuhitë e epshit që nisi përmes letërsisë.
Letërsia ndikoi fuqishëm në jetën e tij. Por çështja se sa shumë jeta e tij pasqyrohet në veprën e tij mbetet komplekse. Siç shkroi Martin Amis në “Jeta e Kolerixhit”, shpesh shkrimtarët e kthejnë subjektin artistik në një “levë biografike”. Për shumicën e autorëve, kjo qasje është e dyshimtë: korrelacioni nuk është shkakësi. Me Bajronin, megjithatë, lidhja është më e drejtpërdrejtë. Kantoja e dytë e “Don Zhuanit”, ku heroi i mbijeton një mbytjeje anijeje, ishte sipas vetë Bajronit tërësisht e bazuar në fakte reale. Në një letër të vitit 1814, ai e përshkruan poezinë si “pasqyrë të botës”, ndërsa në ditarin e vitit 1821 e quan “ndjenjë e një bote dhe e një të ardhmeje tashmë të shkuar”. Siç shprehet kritiku Jerome McGann, Bajroni “gjysmën e percepton dhe gjysmën e krijon” ekzistencën e vet.
Në fund, sapo ai pushoi së shkruari, edhe shpirti i reflektimit dhe ai i veprimit u shuan. Në vitin 1824, mjekët u përpoqën të trajtonin malarien e tij përmes gjakderdhjes , një trajtim fatal. Veprat e mprehta dhe të fuqishme të Bajronit meritojnë një jetë të përtejme më madhështore. Por edhe nëse kjo mungon, ai vazhdon të ecë mes nesh, duke ushtruar ende magjepsjen e tij.
Miku dhe mjeku i tij, John Polidori, ishte me Bajronin dhe çiftin Shelley në Villa Diodati në vitin 1816, kur u konceptua “Frankeshtajni”. Polidori e bazoi novelën “Vampiri” (1819) në disa faqe ku Bajroni shkruante për një burrë që vdes në Greqi, por ringjallet nga të vdekurit përmes fuqisë së dashurisë. Sipas Staufferit, çdo vampir aristokratik, i rrezikshëm dhe joshës , nga Drakula i Bram Stokerit deri te Lestati i Anne Rice , mund ta gjurmojë origjinën e tij te Lord Bajroni.
Vdiq më 19 prill 1824 vetëm 36 vjeç në Mesollonjë, gjatë Luftës për Pavarësinë Greke, ku jo vetëm që mbështeti financiarisht kryengritjen, por edhe udhëhoqi fushata ushtarake.
Copyright © Gazeta “Si”
Të gjitha të drejtat e këtij materiali janë pronë ekskluzive dhe e patjetërsueshme e Gazetës “Si”, sipas Ligjit Nr.35/2016 “Për të drejtat e autorit dhe të drejtat e tjera të lidhura me to”. Ndalohet kategorikisht kopjimi, publikimi, shpërndarja, tjetërsimi etj, pa autorizimin e Gazetës “Si”, në të kundërt çdo shkelës do mbajë përgjegjësi sipas nenit 179 të Ligjit 35/2016.
