‘Nata e të mundurve’/ Pse ‘komunizmi’ i Antonio Caiazzas vjen ndryshe?

Nga Liridon Mulaj- Nga Kadri Hazbiu, Petrit Dume, Hito Çako, Mehmet Shehu e deri te Beqir Balluku, kupola drejtuese e Shqipërisë komuniste nuk ishte gjë tjetër veçse një bashkim individësh ku i gjithëpushtetshmi, Enver Hoxha, shënjestronte për eliminim “prenë” e radhës , për t’ia hedhur më pas popullit si “kockë” se pushteti nuk i fal tradhtarët, por i ndëshkon ata me forcën brutale të një ligji po aq brutal dhe absurd.

Dhe, në fakt, pikërisht te Beqir Balluku do të ndalemi, i cili është edhe personazhi kryesor në romanin “Nata e të mundurve” të autorit italian Antonio Caiazza, botuar së fundmi nga Botimet Toena e përkthyer nga Diana Çuli.

Çfarë ndodhte brenda kupolës drejtuese, ndërkohë që poshtë, në popull, jeta vazhdonte? Kush ishte i sigurt në Shqipërinë e ngërthyer nga tmerri dhe diktati, dhe a përbënte fakti që të ishe pjesë e kupolës një garanci se jeta shkonte vaj? Në fakt, nuk ka qenë krejt kështu.  Eliminimi i herëpashershëm i miqve të tij, njëkohësisht edhe anëtarë të Komitetit Qendror apo të qeverisë së Enver Hoxhës, na dëshmon se ata ishin vërtet në majë të Olimpit, por edhe të ekspozuar ndaj rrufeve.

Ngjarjet në roman vendosen në vitet ’70, në Shqipërinë komuniste. Romani nis me përshkrime të kthjellëta të Tiranës, ku jeta e përditshme shfaqet thuajse si një sfumaturë e këndshme, me diell dhe plot biçikleta.

Beqir Balluku ndodhet në muajt e fundit të tij si ministër i Mbrojtjes dhe tezat e përgatitura për strategjinë e mbrojtjes janë stërkëmbëshi mbi të cilin do të përfundojë më vonë. Blloku përshkruhet i qetë dhe në harmoni, jo vetëm arkitektonike, me vila dhe rrugë plot gjelbërim, por edhe njerëzore, ku gratë e udhëheqësve shpesh paraqiten si mikesha, e më shpesh si partnere.

Ngjarjet mandej rrokullisen shpejt, herë në formë retrospektive, me të cilën autori e nis romanin, e herë duke u zhvendosur në vitet ’70, sërish në zemër të turbullirave që sollën tronditjen e madhe.

Të gjithë personazhet paraqiten si profile psikologjike, mendimtarë në një rrëfim që vjen nga brendia, atë përmasë që, në fakt, ende nuk e njohim. Shkrimtari hyn këtu fuqishëm në lojë, duke na dhënë herë profile të qarta, e herë  të turbullta, ashtu si vetë koha.

Pushteti dhe frika, një binom i pandashëm i asaj kohe, mbeten gjatë gjithë romanit një lajtmotiv i pashmangshëm. Paradoksalisht, ata që kishin pushtetin kishin edhe frikën, mbase në të njëjtin vëllim force dhe madhështie.

Ritmi i rrëfimit është i ngadaltë dhe krejt i veçantë. Sepse, pavarësisht përshkrimeve të gjata e shpesh të zymta që të kujtojnë Kadarenë (ndikim i pashmangshëm), autori na paraqet një tjetër lloj proze detajiste, e ndryshme nga ajo që jëmi mësuar të lexojmë , së paku në lidhje me ngjarje si kjo, që përbën një nga shpërfytyrimet më të forta të pushtetit komunist të kohës. Kjo ndodh sepse ngjarjet e përshkruara nuk kanë peshë emocionale për autorin, një italian i ardhur në Shqipëri në fillim të viteve ’90, për të cilin jeta e shqiptarëve nën komunizëm merr më tepër trajta ekzotizmi sesa përjetimi.

Dhe kjo është krejtësisht normale për Antonion, një gazetar dhe shkrimtar italian, i lindur në Trieste dhe që punon për RAI-n, i cili prej më shumë se tre dekadash ka ndjekur nga afër Ballkanin, veçanërisht Shqipërinë dhe periudhën e komunizmit.

Por pikërisht kjo është përmasa që e bën romanin të domosdoshëm: objektiviteti dhe natyra rrëfimtare i japin gjithë ngjarjes dhe kohës një tjetër këndvështrim, më të ftohtë, më racional dhe të zhveshur nga ngarkesat emocionale  diçka që prej kohësh e kam pritur dhe, sigurisht, kërkuar.

Përtej kësaj distance emocionale, e cila shpesh më shumë hiperbolizon sesa rrëfen, në roman gjithçka vjen me saktësi mbresëlënëse. Fshatrat, qytetet, rrugët, malet e deri te skutat e Vranishtit apo Rrëshenit dëshmojnë një punë kërkimore kolosale nga ana e autorit, por edhe vokacionin për ta përthithur fillimisht ngjarjen e më pas për ta rrëfyer, me bindjen se lexuesi shqiptar, më shumë sesa stilin, do ta gjykojë për faktet dhe koherencën e tyre.

Por letërsia shqipe rrallë është marrë me udhëheqjen, aq sa është marrë me proletarët, të cilët kanë qenë personazhet dhe identikitet e parapëlqyera të shkrimtarëve shqiptarë, duke iu kundërvënë këtyre të fundit përbindëshat e poshtëm në hierarki: zbatuesit e së keqes, sigurimsat, ushtarët apo hetuesit.

Kështu, duke e lënë në një lloj amullie të gjithë hierarkinë e pushtetit komunist, kjo e fundit ka gjetur trajtim kryesisht vetëm në libra studimorë dhe historikë.

E siç dihet tashmë, ngjarjet rrokullisen shpejt: mbledhja e Këshillit të Ministrave, autokritika e Ballukut dhe akuzat e kolegëve, të ashpra ashtu siç duheshin dhe siç i donte udhëheqësi, vijnë thuajse në mënyrë identike me ato të shënuara në procesverbalet zyrtare. Një zgjedhje e vetëdijshme e autorit për të mos ndërhyrë në çaste dhe momente delikate, të cilat, në fund të fundit, po vendosnin jo vetëm për fatin e personazhit të tij, por edhe për atë të një kombi.

Pjesën më të madhe të romanit e zënë edhe personazhet në zonat e internimeve, jo ata që degdiseshin atje, por ata që jetonin aty jetën e përditshme. Dhe pyetja që lind me të drejtë nga autori është: po ata që jetuan në zonat e internimeve gjithë jetën e tyre, sepse ishin pikërisht banorë të atyre zonave, çfarë jete patën? A patën ata një fat të cilin askush nuk e kuptoi dhe as nuk e dëshmoi? A ishte kupola thjesht një grup njerëzish me pushtet që vendoste për gjithçka, apo etja e tyre për pushtet dhe gjak ushqehej nga mijëra e miliona individë të kapërthyer në analet e një sistemi të poshtër?

Romani ngre shumë pikëpyetje, por nuk jep asnjë përgjigje, atë çfarë, në fakt, një roman i mirë duhet të bëjë.

Kapërcimi nga vitet ’70 në vitet 2010, retrospektiva dhe lidhja e personazheve në dy kohë ,  njëherë si ekzekutues, më pas si të penduar e, në fund, edhe si dëshmues,  mbart në thelb fatin e individit që përshkoi të dyja epokat dhe mbeti gjallë në një sistem tjetër, ku diktatura nuk ekziston më, por gjurmët e saj janë ende të ngulitura thellë në shpirt.

Romani është 332 faqe, por mënyra e rrëfimit dhe ndarja e kapitujve në periudha të shtyn ta lexosh deri në fund sa më shpejt. Jo sepse ngjarja është e panjohur për ne, por sepse mënyra e rrëfimit dhe ndjesia e përjetimit vijnë krejt ndryshe, nga syri i një italiani, i cili, krahas interesit, sjell edhe vërtetësinë e një mendjeje të skalitur dhe një rrëfimtari të sprovuar.