Letërsia dhe kokaina

Gazeta “SI”- Që nga mesi i shekullit të 19-të, kokaina ka qenë një prani e vazhdueshme në ambientet kulturore. Nga sallonet borgjeze të Europës së vjetër te zyrat e korporatave dhe banjat e klubeve të natës, ajo ka shërbyer si stimulues, simbol statusi, mjet arratisjeje dhe metaforë e një bote që funksionon gjithnjë e më shumë nën logjikën e varësisë.

Në hyrjen tronditëse të librit Zero Zero Zero të Roberto Savianos, autori rendit një sërë figurash të zakonshme – mësues, mjekë, shkrimtarë, fqinjë, anëtarë familjeje – për të na përballur me një ide shqetësuese: kokaina nuk është më fenomen periferik, por pjesë e strukturës sociale. Kjo është një e vërtetë që nuk harrohet, sepse shkon përtej drogës vetë dhe flet për mënyrën se si funksionon bota jonë.

Kokaina si figuracion kulturor

Shumë përpara American Psycho të Bret Easton Ellis, rituali i kokainës ishte tashmë një imazh i përsosur i kapitalizmit të pakufizuar: pluhur i bardhë mbi xham, karta krediti, kartëmonedha dollarësh. Romani i Ellis-it, botuar në vitin 1991, e shndërroi këtë ritual në portret letrar të një klase sunduese cinike dhe të dhunshme, ku konsumizmi, dhuna dhe boshllëku moral bashkëjetojnë. Kokaina në këto faqe është njëkohësisht magjepsëse dhe neveritëse – një nxitëse e egos dhe një katalizator shkatërrimi.

Me kalimin e viteve, diskursi publik rreth kokainës është normalizuar. Ajo shfaqet në shaka politike, në rrëfime televizive dhe në histori shpengimi personale. Frika morale është zbehur, ndërsa ironia dhe relativizmi janë bërë dominante. Në këtë kontekst duhet lexuar libri Una rayita? (Një vizë?) i David López Canales, i cili analizon paradoksin spanjoll: një konsum masiv i qëndrueshëm për dekada, i shoqëruar me heshtje publike. Autori nuk predikon, por nxit debatin mbi reduktimin e dëmit, legalizimin dhe, mbi të gjitha, mungesën e kontrollit shëndetësor.

Një histori letrare e pluhurit të bardhë

Letërsia e ka ndjekur kokainën që nga fillimet e saj moderne. Arthur Conan Doyle ia dha Sherlock Holmes-it shiringën dhe pluhurin si shenjë e mërzisë intelektuale. Sigmund Freud jo vetëm që e përdori, por edhe e studioi dhe e lavdëroi. Gottfried Benn e përshkroi si shpërbërje të ëmbël të egos. Stephen King i viteve të hershme nuk mund të kuptohet plotësisht pa kontekstin e varësisë së tij.

Në shekullin XX, kokaina kaloi nga margjina në sallonet e luksit dhe më pas në përditshmërinë masive. Romani Novela me kokainë i M. Aguéiev, London i Céline-it apo Cocaine Nights i J. G. Ballard e përdorin drogën për të zbuluar shoqëri të kalbura nga brenda. Në vitet ’80 dhe ’90, atmosfera yuppie dhe nihilizmi urban e shndërruan kokainën në shoqëruese të suksesit të rremë.

Në dekadat e fundit, ajo shfaqet në veprat e autorëve të rinj jo më si provokim, por si simptomë ankthi dhe pasigurie. Nuk është më temë qendrore, por sfond i zakonshëm i një brezi të lodhur. Letërsia, si vetë shoqëria, nuk pretendon më të jetë esëll.

Varësia si logjikë e kohës

Historiani David T. Courtwright, në librin Epoka e Varësisë, argumenton se kapitalizmi modern funksionon duke prodhuar kënaqësi që kthehen në nevoja dhe më pas në varësi. Ai e quan këtë “kapitalizëm limbik”: një sistem që manipulon emocionet dhe impulset tona për të krijuar konsumatorë kompulsivë. Drogërat, rrjetet sociale, puna, fama dhe ideologjitë ndjekin të njëjtën logjikë.

Në këtë kuptim, kokaina nuk është vetëm më një substancë: ajo është metaforë e përshpejtimit, ambicies dhe hiper-egos neoliberale. Ndryshe nga drogërat e lidhura me qetësimin apo arratisjen, ajo premton fuqi, energji dhe vetëbesim por përfundon në shpërbërje.

Shpëtimi dhe iluzioni i vetes

Rrëfimet e rehabilitimit janë bërë po aq të zakonshme sa vetë rrëfimet e konsumit. Ato kanë vlerë reale terapeutike, por shpesh shndërrohen edhe në kapital simbolik. Në thelb, shërimi nga varësia kërkon rindërtimin e identitetit, sepse droga kolonizon egon dhe e ngatërron përdoruesin me versionin e tij të stimuluar.

Kokaina ofron një iluzion koherence dhe madhështie, por në afat të gjatë prodhon boshllëk dhe fragmentim. Letërsia e ka kuptuar këtë prej kohësh, nga Dr. Jekyll dhe Mr. Hyde te romanet bashkëkohore të ankthit urban. Pyetja mbetet e njëjtë: kush jemi ne, dhe sa përgjegjësi kemi për versionet tona të ndryshme?

Në një kulturë të hiperinflacionit të egos, mësimi më i vështirë është pranimi i kufijve. Ndoshta droga më e rrezikshme e kohës sonë nuk është kokaina, por vetë ideja e një “uni” të pakufizuar. Letërsia, duke ndjekur gjurmët e pluhurit të bardhë, na kujton pikërisht këtë të vërtetë të pakëndshme.

Burimi: El Pais