.png)
Drejtuesi i kompanisë DNO të naftës, po fluturonte nga Nju Jorku në Oslo mëngjesin e 28 shkurtit, kur i tha stafit të tij të fikte puset e naftës në Irak.
Amerika dhe Izraeli sapo kishin sulmuar fqinjin, Iranin. Bijan Mossavar-Rahmani nuk kishte ndërmend të rrezikonte, pas sulmit me dron në një fushat e naftës së kompanisë, verëne shkuar. Deri sa avioni i tij u ul në tokë, puna kishte ndaluar. Pusi i parë i naftës që u fik.
Në jug, një tjetër problem po krijohej. Një mesazh zanor i një kapiteni të një anije iraniane që njoftonte anijet të mos futeshin në Ngushticën e Hormuzit, u përhap shpejt.
Qarkullimi i anijeve të naftës u ngadalësua, pothuajse u ndalua. Ajo që disa analistë të naftës e kishin quajtur një skenar të pamendueshëm po ndodhte. Duke qenë se nuk mund të dërgonin naftë në tregjet ndërkombëtare, prodhuesit më të mëdhenj në Irak filluan të mbushnin magazinat e tyre. Si pasojë, vendi uli prodhimin me më shumë se dy të tretat. Çmimet e naftës në Shtetet e Bashkuara kaluan për herë të parë mbi 100 dollarë për fuçi të dielën, që nga pasojat e luftës së Rusisë në Ukrainë.
“Në të gjithë historinë e Hormuzit, nuk ka pasur kurrë mbyllje”, tha analistja Natasha Kaneva, nga JP Morgan Chase. “Për mua nuk ishte skenari më i keq, ishte skenari që nuk e kisha menduar kurrë”.
Të shtunën, kompania kombëtare e naftës në Abu Dhabi dha sinjale se po ulte prodhimin, që anijet e naftës të mos krijonin trafik. Nëse Ngushtica është e mbyllur deri të premten, prodhimi ditor në rajon mund të ulet me më shumë se 4 milionë fuçi, parashikon Kaneva.
Rënia e prodhimit të naftës mund të arrijë rreth nëntë milion fuçi në ditë deri në fund të marsit, që përbën gati një të dhjetën e kërkesës globale. Një javë pas fillimit të konfliktit të Presidentit Trump me Iranin, tërmeti më i madh i tregjeve të energjisë që nga vitet 1970 po përhapet në gjithë ekonominë botërore. Kjo ndërprerje ka çuar shpejt në rritje të çmimeve të benzinës dhe naftës në pompë, si dhe në rritje të normave të hipotekave dhe kostove të huamarrjes për qeverinë amerikane, duke rrezikuar prioritetet ekonomike të Trump.
Megjithatë, Shtetet e Bashkuara këtë herë kanë më shumë mekanizma mbrojtës. Nafta përbën një pjesë më të vogël të prodhimit të brendshëm bruto se më parë, dhe SHBA ka arritur të bëhet një eksportues kryesor energjie. Sekretari amerikan i Energjisë, Chris Ëright, tha se “energjia do të rrjedhë së shpejti” përmes Ngushticës së Hormuzit, duke fajësuar rritjen e çmimeve tek pasiguria për një krizë të gjatë, por shtoi se kjo nuk do të zgjasë.
Megjithatë, ndikimi do të ndjehet fort, veçanërisht në Europë dhe Azi. Ngushtica e Hormuzit, vetëm 21 milje në gjerësinë më të ngushtë, është rruga kryesore për rreth një të pestën e furnizimeve globale të naftës dhe gazit natyror të lëngshëm. Kjo rrugë përdoret edhe për transportin e sasisë masive të plehrave, që ushqejnë të mbjellat në të gjithë botën. Pak anijet që kanë kaluar që nga fillimi i luftës po bartin kryesisht naftë iraniane. Analistët paralajmërojnë se çmimet e naftës mund të rriten edhe më shumë nëse Ngushtica nuk hapet shpejt, qoftë me eskortë amerikane, qoftë sepse pronarët e anijeve do të besojnë se rreziku ka kaluar.
Mbyllja e Ngushticës po shkakton tronditje edhe në tregjet e mallrave të tjera
Çmimet e aluminit arritën nivelin më të lartë në vite pasi prodhuesit në Lindjen e Mesme shpallën paaftësinë, që i lejon ata të mos dorëzojnë mallrat pa u përgjigjur ligjërisht. Norsk Hydro, që ka ulur prodhimin në Katar, tha se rinisja e plotë mund të zgjasë 6 deri në 12 muaj. Historiani i energjisë, Daniel Yergin, tha se kjo është ndër ndërprerjet më të mëdha në historinë botërore për prodhimin e naftës, dhe nëse vazhdon për javë, do të ndikoje gjithë ekonominë globale.
Irani duket se kërkon pikërisht këtë efekt. Sulmet ndaj objekteve të energjisë dhe transportit janë një përpjekje për ta bërë luftën kaq të dëmshme për ekonomitë amerikane dhe aleate, sa që Trump të tërhiqet, si kur Rusia uli furnizimet me gaz për të ndarë mbështetësit e Ukrainës në 2022. Analistët frikësohen se edhe një Iran i dobësuar mund të mbajë Ngushticën të mbyllur me raketa dhe dronë, si taktikat e përdorura nga aleatët e tij, Houthit, në Detin e Kuq vitet e fundit.
Çmimet e kontratave të naftës amerikane u rritën 36% javën e kaluar, rritja më e madhe që nga fillimi i tregut në 1983. Pas deklaratës së Trump për dorëzimin pa kushte të Iranit, çmimet u rritën më shumë në një ditë se çdoherë që nga rikuperimi pas krizës së pandemisë në 2020. Ato u rritën edhe 20% të dielën mbrëma pas hapjes së tregjeve.
Megjithatë, Hormuzi nuk është zyrtarisht i mbyllur, dhe disa anije kanë kaluar, kryesisht me naftë iraniane. Megjithatë, mbi 1.000 anije presin të kalojnë, duke pasur frikë nga sulmet pas goditjes së së paku nëntë anijeve, ku një anëtar i ekuipazhit humbi jetën.
Analistët paralajmërojnë se të dyja palët mund të intensifikojnë sulmet ndaj infrastrukturës energjetike. Arabia Saudite kapi një dron drejt një fushe nafte, ndoshta nga Irani, ndërsa Izraeli goditi disa komplekse të magazinimit të karburanteve në Iran, duke ndriçuar qiellin e Teheranit.
Kriza e naftës në Lindjen e Mesme ka tronditur ekonominë botërore shumë herë më parë. Analisti i Rystad Energy, Jorge León, tha se embargoja e naftës nga vendet arabe në vitin 1973 nuk ka krahasim, pasi çmimet katërfishuan brenda tre muajve dhe ndryshuan politikën energjetike dhe të jashtme amerikane për dekada. Pesë vite më vonë, pas revolucionit islamik në Iran, prodhimi i naftës ra ndjeshëm, çmimet u dyfishuan dhe kjo kontribuoi në recesion në SHBA dhe përfundimin e presidencës së Jimmy Carter.
Rajoni dhe bota kanë tentuar të izolohen nga tronditjet e mëtejshme. Dekada të tëra përfitimesh nga efikasiteti i makinave, kalimi i Amerikës nga importues i naftës në eksportues dhe zhvillimi i energjive të rinovueshme kanë fortifikuar ekonominë globale kundër rënieve të menjëhershme në furnizimet nga Gjiri.
Gjiri prodhon rreth një të tretën e prodhimit global, e njëjtë me fillimet e viteve 1970. Por tregjet e naftës janë më fleksibël sot, me më pak kontrata afatgjata dhe tregtarët më të aftë për të dërguar ngarkesat tek blerësit që kanë më shumë nevojë.
Kina ka një stok të madh rezervash, mjaftueshëm për të mbuluar 200 ditë importe, nëse çmimet e naftës arrijnë nivele rekord prej 150 dollarësh për fuçi, siç parashikojnë disa në Wall Street. Arabia Saudite ka ndërtuar një tubacion drejt bregut të saj perëndimor, të cilin e ka aktivizuar për të devijuar disa shitje përmes Detit të Kuq.
Por në pjesën tjetër të Azisë, që importon rreth 80% të naftës që kalon përmes Gjirit, shumë vende janë më të ndjeshme në mënyrë të menjëhershme. Ditët e fundit, juntat e Mianmarit kanë nisur një sistem racioni për automjetet, ndërsa Tajlanda pezulloi disa eksportime karburanti. Filipinet urdhëruan zyrat qeveritare të fiknin kompjuterët gjatë drekës dhe të mos ulni kondicionerët nën 24°C.
Disa javë para sulmeve të fundit, tregjet globale të naftës kishin marrë një dozë rehatie. Prodhuesit e naftës në rajon ishin të siguruar nga zyrtarët amerikanë se sulmet hakmarrëse në tokën e tyre, nëse do të ndodhnin, do të kufizoheshin kryesisht tek bazat amerikane, sipas zyrtarëve të Gjirit. U tha se Irani nuk do të sulmonte infrastrukturën e tyre energjetike dhe nuk do të përpiqej të mbyllte Ngushticën e Hormuzit. Përndryshe, ky nyje kyçe kishte mbetur e hapur gjatë bombardimeve 12-ditore të Izraelit dhe SHBA-së mbi Iranin në qershor të kaluar.
Shtetet e Gjirit megjithatë filluan përgatitjet. Arabia Saudite rriti sigurinë në tubacionin e saj në Detin e Kuq dhe Emiratet e Bashkuara Arabe bënë të njëjtën gjë në një tubacion që kalon pranë Hormuzit drejt portit Fujairah në Gjirin e Omanit, thanë zyrtarët. Kuvajti rriti prodhimin për të futur më shumë naftë në treg sa kishte mundësi.
Kur Izraeli dhe SHBA nisën sulmet, zyrtarët fillimisht ishin të qetë, duke menduar se situata do të luhej si në konfliktet e mëparshme. Disa shpërndanë meme të Mr. Bean duke ngritur gishtin e mesëm, duke krahasuar sulmet hakmarrëse iraniane në Gjirin me personazhin komik.
Gjatë një takimi të Organizatës së Eksportuesve të Naftës (OPEC) të dielën pas nisjes së sulmeve, zyrtarët ranë dakord të rrisin prodhimin, por nuk diskutuan shumë për Iranin.
“Sigurisht, nuk mendojmë se Irani do të shkojë pas të gjithë Gjirit dhe do të hedhë lidhjet tona me të,” tha një zyrtar i lartë saudit.
Mendimi ndryshoi kur u bë e qartë se ngushtica do të ishte një zonë e mbyllur për anijet tregtare.
Në Kuvajt, monarkia e pasur me naftë, e cila kishte humbur pothuajse tërë industrinë kur Iraku pushtoi vendin në 1990, papritmas u përball me problemin se çfarë të bëjë me gjithë naftën e saj. Me shumicën e prodhimit të Kuvajtit pranë objekteve eksportuese bregdetare, emirati nuk kishte investuar shumë në magazinim, thanë zyrtarët.
Pa magazina të mjaftueshme, prodhuesit duhet të mbyllin puset, një proces i njohur në industri si “shutting in”. Ndryshe nga rubineti i kuzhinës, një pus nafte nuk ndizet lehtësisht përsëri.
Pas dekadash prodhimi, pushtat në Arabinë Saudite dhe Kuvajt janë bërë më të ndjeshëm ndaj humbjes së presionit, edhe ata afër sipërfaqes. Disa pushtat që mbyllen kurrë nuk rikuperojnë rrjedhjen origjinale. Tubacioni i Arabisë Saudite në Detin e Kuq nuk mund të përballojë gjithë prodhimin e mbretërisë ose të fqinjëve të saj.
Goditja e gazit natyror
Një mënyrë se si kjo krizë ndryshon nga e kaluara: ngritja e Katarit si eksportues i madh i gazit të lëngshëm të superfreskuar. Gjatë 20 viteve të fundit, ekonomitë evropiane dhe aziatike kanë ndryshuar fokusin nga nafta dhe qymyri tek ky karburant më i pastër.
Por kjo ka krijuar një tjetër varësi, e cila po ekspozohet brutalisht nga vendimi i Dohës për të ndaluar prodhimin pas sulmeve të dronëve iranianë në kompleksin e gazit Ras Laffan. Mbyllja e tubacioneve dhe stivave të mëdhenj të flakës mori një të pestën e furnizimeve botërore të gazit të lëngshëm brenda një nate. Në fund të një dimri të ftohtë që shteroi depozitat, çmimet e gazit u rritën në Europë dhe akoma më shumë në tregun kryesor të Katarit, Azinë.
Me gazin katarian të bllokuar, një luftë ofertash për ngarkesa nga burime të tjera shpërtheu në det. Tankeri Clean Mistral, një LNG tanker, po udhëtonte drejt Spanjës nga SHBA mesjavën e kaluar, kur bëri një kthesë 90 gradë drejt Azisë. Tregtarët që menaxhonin logjistikën e eksportit vunë re mundësinë për të përfituar në tregun më fitimprurës, dhe disa tankerë bënë kthesa të ngjashme.
Ekonomia globale ka mënyra për t’u përshtatur. Klienti më i madh i Katarit, Kina, mund të djegë më shumë qymyr nëse çmimet e gazit rriten shumë, tha analisti i S&P Global, Ross Ëyeno.
Koreja e Jugut, një tjetër blerës i madh, ka krijuar një buffer rezervash gjatë dimrit – megjithatë industria e saj e gjysmëpërçuesve mund të goditet nga mungesa e papritur e heliumit, një nënprodukt i gazit natyror.
Taiëani, India, Pakistani dhe Bangladeshi janë më të ekspozuar, tha Ëyeno. Ai pret që kërkesa të bjerë në të katër vendet, ndërsa ofertat për ngarkesa që shkojnë në Evropë do të konkurrojnë, megjithëse çmimet e larta mund të largojnë disa blerës. Faturat e energjisë në Pakistan mund të rriten ndjeshëm sipas kushteve të huave të fundit nga FMN.
Prodhimi i Katarit nuk do të rikuperohet menjëherë nëse ngushtica hapet përsëri. Një “tren i lëngëzimit”, i cili ftoh gazin, funksionon si frigorifer gjigant, por ndryshe nga frigoriferi i shtëpisë, rifillimi mund të marrë javë.
Në Indi, kompanitë që përdorin shumë gaz, si prodhuesit e plehrave, mund të detyrohen të zvogëlojnë prodhimin, gjë që mund të rrezikojë rendimentet e kulturave në një vend që ende vuante nga kequshqyerja. Qeveria urdhëroi rafineritë e naftës të prodhojnë sa më shumë karburant për gatim pas rënies së importeve nga Lindja e Mesme.
Ndikimi në SHBA
SHBA-të janë disi të izoluar falë furnizimeve të bollshme të energjisë së prodhuar brenda vendit. Por tregjet e naftës janë globale, dhe pritet që çmimet e karburantit të vazhdojnë të rriten, duke vepruar si një taksë për konsumatorët.
Ekzekutivët e linjave ajrore paralajmëruan se rritja e çmimit të karburantit për avionë, që ka arritur rekorde në Europë dhe gjithashtu në SHBA, do të dëmtojë rezultatet tremujore dhe do të rrisë çmimet e biletave.
Ka pasur edhe efekte të tjera zinxhir. Përpjekjet e administratës Trump për të zvogëluar ndikimin e mbylljes së Gjirit rrezikojnë të dëmtojnë një tjetër nismë të kohëve të fundit: izolimin e industrisë së naftës ruse për shkak të luftës në Ukrainë. Departamenti i Thesarit lehtësoi sanksionet ndaj naftës ruse për t’i dhënë Indisë një alternativë ndaj naftës që ngec në Gjirin.
Burimi:WallStreetJournal/Gazetasi.al
Copyright © Gazeta “Si”
Të gjitha të drejtat e këtij materiali janë pronë ekskluzive dhe e patjetërsueshme e Gazetës “Si”, sipas Ligjit Nr.35/2016 “Për të drejtat e autorit dhe të drejtat e tjera të lidhura me to”. Ndalohet kategorikisht kopjimi, publikimi, shpërndarja, tjetërsimi etj, pa autorizimin e Gazetës “Si”, në të kundërt çdo shkelës do mbajë përgjegjësi sipas nenit 179 të Ligjit 35/2016.
Lini një Përgjigje