.png)
Dy shekuj e gjysmë pas publikimit, “Pasuria e Kombeve”, mbetet një lente e dobishme për të kuptuar forcat që udhëheqin de-globalizimin, zhvillimin e teknologjisë dhe përhapjen e pabarazisë. Larg nga mbështetja e një kapitalizmi të pakufizuar, Smith do të pranonte kufijtë e tregjeve dhe nevojën për mbikëqyrje.
Këtë vit ka dy përvjetore: 250 vjetori i Deklaratës së Pavarësisë së Amerikës dhe librit të Adam Smith, “Pasuria e Kombeve”. Njëri bëri sovranitetin popullor bazë të lirisë politike; tjetri ndihmoi që tregjet të bëheshin forca qendrore organizuese e shoqërisë moderne. Në mes të deglobalizimit që po përshpejtohet, ndryshimeve të shpejta klimatike, rritjes së inteligjencës artificiale dhe ndërhyrjes gjithnjë e më të madhe të qeverive, ia vlen të kthehemi tek Smith dhe të pyesim se si do t’i perceptonte forcat që po formësojnë ekonominë globale sot.
Koncepti i Adam Smith për “dorën e padukshme”, ideja se individët që ndjekin interesat e tyre personale në tregje konkurruese mund të nxisin të mirën më të madhe për shoqërinë, ofron një lente të dobishme për të menduar se çfarë do të mendonte ai për deglobalizimin. Shembulli i tij i famshëm me fabrikën e gjilpërave, që tregonte se si specializimi në faza të ndryshme të prodhimit rrit në mënyrë dramatike efikasitetin dhe prodhimin, është po aq mësimdhënës.
Globalizimi modern shtri ide të tilla si shkëmbimi tregtar dhe specializimi përtej kufijve, duke ushqyer dekada rritjeje globale. Përkundrazi, forcat që nxisin deglobalizimin janë në kundërshtim të drejtpërdrejtë me besimin e Smith-it tek tregjet konkurruese, sepse tarifat shtrembërojnë tregtinë, barrierat rregullatore kufizojnë lëvizjen e kapitalit, dhe kufijtë e mbyllur pengojnë lëvizjen e punës (dhe kjo në një kohë krize të paprecedentë emigracioni, që ka detyruar më shumë se 100 milion njerëz të largohen nga vendet e tyre). Smith do të shihte pothuajse me siguri rendin ekonomik të ndarë e të izoluar të sotëm si një pengesë për efikasitetin, rritjen dhe mirëqenien.
Sa i përket ndryshimeve klimatike, Smith ndoshta do të kritikonte vetveten për nënvlerësimin e madh të kostove shoqërore të industrializimit që idetë e tij ndihmuan të shpërthenin. Ndërsa Revolucioni Industrial krijoi pasuri të jashtëzakonshme, Smith nuk kishte parashikuar pasojat e tij të konsiderueshme negative, më kryesorja ndotjen dhe emetimet e gazrave serrë.
Bottom of Form
Përballë këtyre sfidave sot, Smith ndoshta do të vazhdonte të preferonte mekanizmat bazuar në treg. Ai do të theksonte më shumë investimet dhe stimujt sesa rregullimin e ashpër, në përputhje me idenë e Ronald Coase-it se përcaktimi i qartë se kush mban kostot e eksternaliteteve, si emetimet, mund të lejojë tregjet të gjejnë zgjidhje efikase.
Smith gjithashtu do të kundërshtonte ndalime të gjera që kufizojnë zgjedhjen individuale. Sa i përket taksave mbi karbonin, nëse ato janë të nevojshme, ai do të insistonin që ato të jenë transparente dhe të dizajnuara për të nxitur prodhim më të pastër, jo për të ndëshkuar ndotësit.
Ndërsa Smith do të mirëpriste potencialin e inteligjencës artificiale për të rritur produktivitetin dhe rritjen ekonomike, ai do të shqetësohej për fuqinë e tregut që kanë kompanitë kryesore teknologjike. Si kritik i fortë i sjelljes monopoliste, ai ishte i shqetësuar për çdo marrëveshje që dukej si përqendrim i tepruar. Duke marrë parasysh se pjesa më e madhe e vlerës ekonomike që gjeneron AI shkon tek pronarët e kapitalit dhe jo tek punonjësit, ai gjithashtu do të shqetësohej për shpërndarjen e këtyre fitimeve.
Smith, i cili ka shkruar gjerësisht mbi kohezionin shoqëror, ndoshta do të ishte i tmerruar nga rritja e pabarazisë së të ardhurave dhe pasurisë, si dhe nga dallimet në qasje tek shërbimet publike bazë si arsimi dhe kujdesi shëndetësor. Këto realitete mund ta bënin atë të përfundonte se roli i qeverisë duhet të evoluojë për të adresuar pabarazitë që tregjet vetëm nuk mund t’i korrigjojnë.
Në veçanti, në një botë ku makineritë gjenerojnë sasi të mëdha pasurie pa krijuar vende të mjaftueshme pune, Smith-i i sotëm mund të propozojë që barra tatimore të bartet më shumë nga kompanitë shumë produktive, ndërkohë që forcohen rrjetet e sigurisë sociale. Ai gjithashtu mund t’i jepte shtetit më shumë liri për të financuar shërbime publike përmes taksave, të ndërhynte kur tregjet dështojnë dhe të mbronte konkurrencën.
Në sektorë të caktuar, si mbrojtja, Smith mund të pranonte edhe investime të kufizuara qeveritare kur tregjet nuk mund të ofrojnë kapacitete thelbësore. Por ai nuk do të shkojë deri aty sa ta bëjë shtetin arbitrin kryesor të kapitalit dhe punës. Instinkti i tij do të ishte të ruante rolin qendror të tregjeve sa herë që është e mundur.
Smith shpesh portretohet si mbrojtësi origjinal i kapitalizmit të pakufizuar, një mendimtar që besonte se tregjet mund të zgjidhnin çdo problem. Por kjo është një karikaturë e pikëpamjeve të tij. Smith ishte, mbi të gjitha, pragmatist. Edhe pse besonte se shoqëritë duhet të kërkonin fillimisht zgjidhje nga tregjet, ai gjithashtu njihte kufijtë e tyre, një pikëpamje e formuar pjesërisht nga tepricat financiare dhe mani spekulative pas flluskave të Mississippi dhe South Sea në fillim të shekullit XVIII.
Më tej, idetë ekonomike të Smith-it gjithmonë ishin të lidhura me një filozofi më të gjerë morale. I vetëdijshëm për dobësitë e sjelljes njerëzore, ai njihte se individët mund të shtrembërojnë lehtë tregjet përmes lidhjeve të favorizuara, kolluzionit dhe monopoleve. Nëse do të ishte gjallë sot, ai do të vazhdonte të avokonte për një ekuilibër midis tregjeve si motor kryesor i prosperitetit dhe mbikëqyrjes së menduar për të minimizuar eksternalitetet dhe për të parandaluar fuqinë e tepruar të tregut.
Duke u përballur me sfidat ekonomike përcaktuese të kohës sonë, duhet të mbajmë mend këtë ekuilibër: besoni te tregjet që funksionojnë, korrigjojini kur dështojnë, dhe mos humbisni kurrë nga syri bazat morale që mbështesin një sistem ekonomik të shëndetshëm.
Burimi:ProjectSyndicate/Gazetasi.al
Copyright © Gazeta “Si”
Të gjitha të drejtat e këtij materiali janë pronë ekskluzive dhe e patjetërsueshme e Gazetës “Si”, sipas Ligjit Nr.35/2016 “Për të drejtat e autorit dhe të drejtat e tjera të lidhura me to”. Ndalohet kategorikisht kopjimi, publikimi, shpërndarja, tjetërsimi etj, pa autorizimin e Gazetës “Si”, në të kundërt çdo shkelës do mbajë përgjegjësi sipas nenit 179 të Ligjit 35/2016.
Lini një Përgjigje