Ismail Kadare/ Kur letërsia barazon kombet

Gazeta “SI”- Sot, më 28 janar, përkujtojmë 90-vjetorin e lindjes së Ismail Kadaresë, figurës më të madhe të letërsisë shqipe dhe një prej zërave më të fuqishëm të letërsisë botërore bashkëkohore. Edhe pse u nda nga jeta në moshën 88-vjeçare, Kadare mbetet i gjallë në ndërgjegjen kulturore shqiptare, sepse vepra e tij ishte një akt i vazhdueshëm i formësimit të identitetit kombëtar.

Kadare ishte shkrimtari që e nxori gjuhën shqipe nga kufijtë e një letërsie periferike dhe e vendosi në dialog të drejtpërdrejtë me traditën e madhe evropiane. Ai e bëri shqipen të tingëllojë si gjuhë e tragjedisë klasike, e parabolës filozofike dhe e absurdit modern. Në një epokë kur fjala ishte e kontrolluar dhe mendimi i frikësuar, ai dëshmoi se letërsia mund të jetë më e fuqishme se çdo pushtet.

I lindur më 28 janar 1936 në Gjirokastër, në një qytet që do të kthehej më vonë në simbol letrar falë tij , Kadare u formua herët mes historisë, miteve dhe kontradiktave të një shoqërie të mbyllur. Fëmijëria e tij, e shënuar nga përjetimi i hershëm i dhunës shtetërore dhe absurditetit ideologjik, do të bëhej më vonë material i pasur për letërsinë e tij. Qyteti i gurtë i Gjirokastrës nuk mbeti vetëm sfond, por një mënyrë për të parë botën: i fortë në pamje, por i mbushur me frikë, heshtje dhe kujtesë.

Fillimisht u shfaq si poet por ishte proza ajo që i dha Kadaresë dimensionin e një shkrimtari të madh. Me “Gjenerali i ushtrisë së vdekur”, ai realizoi atë që shumë kombe të vogla nuk e kishin arritur kurrë: të flisnin për veten pa provincializëm dhe pa komplekse. Shqipëria u bë pjesë e kujtesës evropiane jo si periferi, por si metaforë e fatit njerëzor.

Në veprat pasuese, Kadare ndërtoi një univers ku historia dhe miti bashkëjetojnë. “Kronikë në gur” e shndërroi fëmijërinë dhe qytetin në një formë të rrëfimit historik; “Prilli i thyer” trajtoi tragjedinë e nderit dhe gjakmarrjes si dramë ekzistenciale; “Kush e solli Doruntinën” dhe “Ura me tri harqe” dëshmuan se legjendat shqiptare mund të flisnin me gjuhën e filozofisë moderne. Ndërsa me “Pallati i ëndrrave”, Kadare arriti kulmin e guximit artistik, duke krijuar një alegori universale të frikës, kontrollit dhe shkatërrimit të individit nga pushteti absolut.

Raporti i Kadaresë me diktaturën ishte i ndërlikuar dhe shpesh i keqkuptuar. Ai nuk ishte shkrimtar disident në kuptimin klasik, por as konformist i bindur. Ai zgjodhi rrugën më të vështirë: rezistencën përmes simbolit, alegorisë dhe dykuptimësisë. Në një sistem ku liria e fjalës ndëshkohej, ai krijoi një gjuhë të dytë, të koduar, ku e vërteta mund të mbijetonte. Kjo strategji e bëri veprën e tij jo vetëm artistikisht të fuqishme, por edhe historikisht të domosdoshme.

Në vitin 1990, largimi i tij drejt Parisit shënoi një tronditje në jetën publike shqiptare. kjo ishte dhe koha kur vepra e Kadaresë u çlirua plotësisht dhe u pranua si pjesë organike e letërsisë evropiane. Ai u nderua me çmime të mëdha ndërkombëtare, u përkthye dhe u lexua gjerësisht, duke u shndërruar në ambasadorin më të rëndësishëm kulturor të Shqipërisë.

Por madhështia e Kadaresë nuk qëndron vetëm në suksesin ndërkombëtar. Ajo që e bën të pazëvendësueshëm është fakti se ai i dha shqiptarëve një pasqyrë ku mund të shohin veten pa iluzione. Ai nuk kërkoi krenarinë por i mëshoi ndërgjegjes por edhe përgjegjësisë historike. Ai na mësoi se një komb nuk rritet duke fshehur plagët, por duke i njohur ato.

Në këtë kuptim, Kadareja ishte një mendimtar i identitetit. Ai e shndërroi historinë shqiptare në një psikologji kolektive, ku frika, besa, nderi, dhuna dhe mbijetesa përballen me pyetjen thelbësore të lirisë. Vepra e tij funksionon si një formë e “psikoterapisë kombëtare”, ku leximi bëhet akt njohjeje dhe çlirimi.

Sot, në 90-vjetorin e lindjes së tij, Ismail Kadare mbetet figura qendrore e letërsisë shqipe moderneAi e ngriti gjuhën shqipe në rangun e një gjuhe universale dhe e bëri letërsinë shqiptare pjesë të kanonit evropian.

Sepse Ismail Kadare i dha Shqipërisë një zë dhe një ndërgjegje universale. Dhe kjo është arsyeja pse, edhe sot, 90 vjet pas lindjes së tij, Kadare mbetet jo vetëm shkrimtari më i madh shqiptar, por një nga figurat e rralla që e kthyen fatin e një kombi në letërsi të përjetshme.

Të gjitha të drejtat e këtij materiali janë pronë ekskluzive dhe e patjetërsueshme e Gazetës “Si”, sipas Ligjit Nr.35/2016 “Për të drejtat e autorit dhe të drejtat e tjera të lidhura me to”. Ndalohet kategorikisht kopjimi, publikimi, shpërndarja, tjetërsimi etj, pa autorizimin e Gazetës “Si”, në të kundërt çdo shkelës do mbajë përgjegjësi sipas nenit 179 të Ligjit 35/2016.