.png)
Nga Gazeta ‘Si’- Në verilindje të Serbisë, qyteti i Borit u ngrit mbi disa nga depozitat më të rëndësishme të bakrit dhe arit në Europë.
Që nga vitet 1940, rajoni tërhoqi me shpejtësi punëtorë nga e gjithë Jugosllavia. Majdanpeku, vetëm 70 kilometra larg, u zhvillua rreth një tjetër rezerve gjigante, e vlerësuar në mbi 600 milionë tonë mineral.
Për dekada me radhë, këto qendra minerare mbajtën gjallë industrinë e rëndë jugosllave por sot, kjo trashëgimi po bëhet gjithnjë e më e brishtë.
Që nga viti 2018, kompleksi minerar është marrë nën kontroll nga grupi shtetëror kinez Zijin Mining, i cili ka investuar 2.3 miliardë euro për të rritur prodhimin.
Zgjerimi shkon shumë përtej industrisë, ai po transformon tokën dhe jetën e banorëve. Familje të tëra po shohin shtëpitë, pronat dhe kujtimet e tyre të zhduken, ndërsa vendbanimet përpihen nga miniera. Qeveria serbe ka dështuar të ofrojë alternativa kuptimplota për zhvendosjen e tyre.
Dëmi mjedisor është i thellë: pyje dhe lumenj po shkatërrohen, fauna është në rrezik, dhe banorët përballen me disa nga ajrat më të ndotur në Europë.
Ndërkohë, një forcë pune kineze gjithnjë në rritje, tashmë me mijëra persona, mbetet kryesisht e izoluar në kampe të mbyllura, me pak ose aspak kontakt me vendasit, duke lënë pas një prani masive, por të paprekshme.
Bori dhe Majdanpeku ilustrojnë një model më të gjerë. Në vitin 2022, investimet kineze në Serbi u barazuan për herë të parë me investimet e kombinuara të të 27 vendeve të Bashkimit Europian, duke ngritur pyetje për sovranitetin dhe ndikimin neokolonial. Debati u ashpërsua pas shembjes së një stacioni hekurudhor të rinovuar nga Kina në Novi Sad, ku humbën jetën 16 persona në vitin 2024 ,një ngjarje që ndezi valë protestash.
Ndërsa Zijin Mining vazhdon të zgjerojë gjurmën e saj, rajoni dhe njerëzit e tij mbeten të pezulluar në një betejë mes fitimit ekonomik dhe gërryerjes së ngadaltë të kujtesës kolektive — zhdukjes së shtëpive, traditave dhe historisë së komuniteteve të kërcënuara.
Kinezët**
Një kuzhiniere kineze në një restorant kinez në Bor. Teksti në përparësen e saj mund të përkthehet si: “I fitoj paratë me lopatë.”
Më pas, ekrane të mëdha jashtë selisë së Zijin Mining në Bor shfaqin video promovuese të aktiviteteve të kompanisë në rajon.
Kompania ka sjellë mijëra punëtorë nga Kina, të strehuar në kampe brenda zonës minerare dhe të penguar të integrohen me popullsinë vendase.
“Ky është kolonizim,” thotë Ixeca, familja e të cilit është marrë me bujqësi për breza. Tani, zgjerimi i minierës kërcënon jetesën e tyre. Disa toka janë shpronësuar dhe familja ka ngritur padi kundër Zijin Mining.
Kontrata mes Serbisë dhe Zijin Mining mbetet e klasifikuar, duke ngritur shqetësime për ligjshmërinë e saj. Prania kineze është dërrmuese, por shpesh e padukshme. Vetëm menaxherët dhe stafi i lartë i Zijin lejohen të dalin nga kampet, jo punëtorët e zakonshëm.
Gjurmë të thella
Një nga godinat që Zijin Mining përdor si zyra në Bor. Serbia shfaqet si një pikë kyçe e ndikimit kinez jo vetëm në Ballkanin Perëndimor, por edhe në Europën Qendrore dhe Lindore. Pekini është bërë investitori individual më i madh në Serbi.
Rreziqe shëndetësore: Një radiografi e mushkërive të një gruaje nga Krivelji, e cila vdiq nga kanceri i mushkërive në moshë të re. Familja fajëson ndotjen nga aktivitetet minerare.
Nxjerrja intensive dhe shkrirja e metaleve ndihen në të gjithë rajonin. Cilësia e ajrit është shqetësim madhor: një raport i janarit 2024 tregoi rritje të shpeshta të dioksidit të squfurit rreth Borit, duke kontribuar në probleme akute dhe kronike të frymëmarrjes, si dhe në reshje acide. Studimi gjeti gjithashtu grimca të imëta që përmbajnë metale të rënda si plumbi, kadmiumi, nikeli dhe arseniku. Asnjë vlerësim sistematik i shëndetit publik nuk është kryer që kur Zijin mori kontrollin.
Në vitin 2023, Serbia eksportoi rreth 1.06 milionë tonë mineral bakri dhe koncentrate, me vlerë 1.46 miliardë dollarë — blerësi kryesor ishte Kina.
Serbët**
“Flejmë mbi ar, por po vdesim nga kanceri,” thotë 73-vjeçarja Joleht, brenda shtëpisë së saj në Slatinë. Fqinjët thonë se shtëpitë po shemben ngadalë për shkak të minierave nëntokësore: çarje, ujëra që depërtojnë në mure.
Lumi i vdekur: Borska Reka, një nga lumenjtë më të ndotur në Evropë. Analizat tregojnë përqendrime të larta bakri, arseniku dhe nikeli, mbi pragjet e lejuara. Lumi konsiderohet “i vdekur”, pa jetë ujore, me pasoja që arrijnë deri në Danub.
Instituti i Shëndetit Publik Batut publikoi një studim që tregon rritje të rrezikut të vdekshmërisë për të gjitha grupmoshat në Bor.
E ardhmja**
Jasna Bacilović me vajzën e saj në Krivelj, një fshat që po zhduket.
“Nuk dua të jetoj askund tjetër. Kjo është shtëpia ime,” thotë ajo.
Krivelji dikur kishte 22 kafene familjare. Sot ka mbetur vetëm një.
Të larguarit: Stacioni i autobusëve në Majdanpek, i mbuluar me njoftime vdekjeje. Megjithëse Bashkia e Borit është ndër më të pasurat në Serbi, pagat mbeten të ulëta. Ka plane për zhvendosjen e komunitetit në Metovnicë, por asgjë nuk është konfirmuar.
“Ky nuk është fundi i botës, por nga këtu mund ta shohësh,” thotë Aladin Zekypy, me dy fëmijët e tij, i cili jeton vetëm disa dhjetëra metra nga miniera e hapur.
Marrë nga Politico/Përshtati Gazeta Si
Copyright © Gazeta “Si”
Të gjitha të drejtat e këtij materiali janë pronë ekskluzive dhe e patjetërsueshme e Gazetës “Si”, sipas Ligjit Nr.35/2016 “Për të drejtat e autorit dhe të drejtat e tjera të lidhura me to”. Ndalohet kategorikisht kopjimi, publikimi, shpërndarja, tjetërsimi etj, pa autorizimin e Gazetës “Si”, në të kundërt çdo shkelës do mbajë përgjegjësi sipas nenit 179 të Ligjit 35/2016.
