.png)
Nga Gazeta ‘Si’- Protestat që shpërthyen në Teheran më 28 dhjetor dhe u përhapën me shpejtësi në të gjithë Iranin u nxitën nga një shkak konkret: kolapsi i monedhës kombëtare, rialit.
Zhvlerësimi i monedhës në Iran nuk është kurrë thjesht një çështje teknike; ai përkthehet menjëherë në rritje çmimesh dhe ulje të fuqisë blerëse, sidomos për faktin se shumë paga përcaktohen vetëm një herë në vit.
Në dhjetor, ndërsa rialit i ra vlera me 16% – duke e çuar rënien totale në rreth 84% gjatë vitit të kaluar – inflacioni i ushqimeve arriti në 72% në baza vjetore, pothuajse dyfishi i mesatares së viteve të fundit.
Këto zhvillime janë rezultat i dekadave të izolimit ekonomik. Duke nisur nga viti 2011, sanksionet ndaj naftës iraniane reduktuan ndjeshëm të ardhurat në valutë të huaj dhe ngadalësuan rritjen ekonomike nga 5–9% në vit në fillim të viteve 2000, në më pak se 3% më pas.
Humbja e të ardhurave nga nafta krijoi deficite kronike buxhetore, të cilat qeveria i financoi kryesisht përmes shtypjes së parasë, duke ushqyer inflacionin.
Situata ekonomike u përkeqësua edhe më tej vitin e kaluar, kur sanksionet u shndërruan në përplasje të hapur. Edhe pse lufta 12-ditore me Izraelin dhe Shtetet e Bashkuara në qershor 2025 shkaktoi dëme fizike të kufizuara, ajo ekspozoi brishtësinë e Iranit ndaj përshkallëzimeve të papritura.
Kjo rrëzoi pretendimet e regjimit se situata ishte nën kontroll dhe rriti ndjeshëm perceptimin e rrezikut. Investimet, që tashmë ishin të pamjaftueshme për të kompensuar zhvlerësimin e rialit, ranë edhe më tej për shkak të frikës nga sulme të tjera nga Izraeli dhe SHBA.
Përpjekja e presidentit iranian Masoud Pezeshkian për të zbatuar reforma ekonomike të vonuara prej kohësh e shtoi presionin. Buxheti i propozuar për vitin e ri iranian (që nis më 20 mars 2026), i dorëzuar parlamentit në nëntor, ishte më shtrëngues nga sa pritej.
Taksat parashikohej të rriteshin nga 42% në 57% të të ardhurave qeveritare, si pasojë e rënies së pritshme të të ardhurave nga nafta.
Ndërkohë, pagat në sektorin publik parashikohej të rriteshin me më pak se gjysmën e normës së inflacionit të projektuar nga qeveria për vitin e ardhshëm, rreth 46%. Edhe pse parlamenti e zbuti më vonë këtë goditje – duke ulur TVSH-në e propozuar nga 12% në 10% dhe duke dyfishuar rritjen e pagave – mesazhi i kursimit kishte tashmë mbërritur.
Masat shtrënguese janë të vështira për t’u pranuar në çdo shoqëri, por bëhen shpërthyese politikisht në një vend ku korrupsioni shihet si i përhapur dhe ku qytetarët përballen vazhdimisht me shfaqje të hapura të pasurisë luksoze.
Ndjesia e pabarazisë është përforcuar edhe më shumë nga sistemi i shtrembëruar i shumë kurseve të këmbimit në ekonomi.
Kur eksportet e naftës ranë nga mbi dy milionë fuçi në ditë para vitit 2011 në vetëm rreth 300 mijë fuçi në vitin 2019, qeveria filloi të shpërndante një pjesë të valutës së pakët me kurse shumë të subvencionuara, me qëllim mbrojtjen e popullsisë nga pasojat e sanksioneve.
Por ky sistem u shndërrua shpejt në një mekanizëm abuzimi dhe ikjeje kapitali: shumë përfitues nuk i përdorën fondet për importe mallrash thelbësore, por për luks, udhëtime jashtë vendit ose rishitje të valutës në tregun e lirë.
Më vonë, qeveria krijoi tregje të menaxhuara të këmbimit valutor, ku eksportuesit e licencuar mund t’ua shisnin fitimet e tyre në valutë importuesve, nën mbikëqyrje shtetërore dhe me kurse ndërmjet atyre të subvencionuara dhe atyre të tregut. Megjithatë, ajo hezitoi ta eliminonte plotësisht sistemin e shumë kurseve, nga frika e reagimit të tregtarëve me ndikim që përfitonin nga privilegjet.
Pezeshkian, megjithatë, vendosi të ndërmarrë këtë hap. Përpjekja për të eliminuar një nga burimet më të dukshme të korrupsionit në Iran zemëroi interesa të rrënjosura, gjë që mund të ketë kontribuar në grevën fillestare të tregtarëve në Pazarin e Madh të Teheranit – shkëndija që ndezi protestat masive.
Edhe nëse kjo grevë kishte motive politike, pasi reformatorët shpesh akuzojnë rivalët konservatorë për sabotim të ndryshimeve, protestat u përshkallëzuan shpejt në një krizë aq të thellë, saqë tani të dyja palët kërkojnë një rrugëdalje.
Sfida është po aq ekonomike sa edhe politike. Përpjekjet e qeverisë për të rritur të ardhurat, ngushtuar deficitin buxhetor dhe ulur varësinë nga krijimi i parasë mund, në afatgjatë, të ulin inflacionin. Por në afatshkurtër, reformat sjellin kosto reale. Heqja e subvencioneve valutore rrit menjëherë çmimet e disa mallrave, ushqen inflacionin dhe ushtron presion shtesë mbi rialin.
Për të kompensuar familjet, qeveria ka nisur transferta mujore prej dhjetë milionë rialësh për person (rreth 7 dollarë, ose rreth 40 dollarë sipas fuqisë blerëse). Pagesat janë depozituar tashmë për rreth 80 milionë përfitues, duke përjashtuar vetëm dhjetë përqindëshin më të pasur. Por mbetet e paqartë nëse kjo do të mjaftojë për të shuar protestat.
Objektivat e kryengritjes së fundit mbarëkombëtare – lëvizja “Grua, Jetë, Liri” e shtatorit 2022 – ishin më të qarta. Të nxitura nga vrasja e 22-vjeçares Mahsa Amini nga policia e moralit, protestat u shtypën brutalisht. Megjithatë, ato konsiderohen gjerësisht se arritën të paktën një qëllim: dobësimin e zbatimit të ligjit të hixhabit. Sot, gjithnjë e më shumë gra dhe vajza iraniane zgjedhin të mos e mbajnë atë në publik.
Ndryshe nga kjo, përfitimet e reformave të Pezeshkianit janë të pasigurta, pritet të shfaqen vetëm në planin afatgjatë dhe janë të vështira për t’u shpjeguar një popullsie të goditur nga vite të tëra paqëndrueshmërie ekonomike. Qeveria iraniane nuk mund të premtojë në mënyrë të besueshme stabilizim të kursit të këmbimit apo frenim të inflacionit në një të ardhme të afërt.
I vetmi hap që mund të sillte lehtësim relativisht të shpejtë ekonomik – dhe për të cilin qeveria mund të angazhohej realisht – do të ishte ndalimi i armiqësive me Izraelin dhe SHBA-në. Por kjo mund të jetë edhe më e vështirë për udhëheqjen iraniane sesa kompromisi për zbatimin e hixhabit.
Në çdo rast, iranianët e zakonshëm janë thellësisht skeptikë ndaj çdo premtimi nga Izraeli, veçanërisht pas shkatërrimit të Gazës, okupimit të Sirisë dhe bombardimeve intensive ndaj Iranit vitin e kaluar, ku raportohet se u vranë mbi një mijë persona. E njëjta mosbesim vlen edhe për SHBA-në, e cila nën presidencën e Donald Trump ka treguar se nuk është e besueshme as për aleatët e saj më të afërt.
Protestat në Iran pasqyrojnë jo vetëm dëshpërimin ekonomik, por edhe tensionin mes mosbesimit ndaj reformave të brendshme dhe frikës nga presioni i jashtëm. Pikërisht për këtë arsye, ato mund të mos shtypen lehtë.
Burimi: Project Syndicate/Përshtati Gazeta Si
Copyright © Gazeta “Si”
Të gjitha të drejtat e këtij materiali janë pronë ekskluzive dhe e patjetërsueshme e Gazetës “Si”, sipas Ligjit Nr.35/2016 “Për të drejtat e autorit dhe të drejtat e tjera të lidhura me to”. Ndalohet kategorikisht kopjimi, publikimi, shpërndarja, tjetërsimi etj, pa autorizimin e Gazetës “Si”, në të kundërt çdo shkelës do mbajë përgjegjësi sipas nenit 179 të Ligjit 35/2016.
