.png)
Nga Oliver Balch- Njohja jonë me mbjelljen e pemëve vjen nga Pietro, hidrolog italian i ngarkuar me mbikëqyrjen e grupit tonë prej rreth 20 vullnetarësh për këtë javë. Ne po qëndrojmë në një shtëpi të improvizuar plot me fidanë shelgjesh dhe plepash të hollë, pak mbi lumin Vjosë, një rrugë ujore elegante dhe gjarpëruese që pret nga lindja në perëndim përgjatë Shqipërisë jugore nga burimi i saj 271 km larg në Greqi.
Duke nxjerrë me mjeshtëri një shelg të ri nga toka e pasur me argjilë, Pietro e mban lart bimën që të gjithë ta shohim. Degëzat e saj prej dheu duken çuditërisht të ekspozuara dhe të prekshme.
“Truku është të mos e presësh aksidentalisht kërcellin ose të thyesh rrënjët”, thotë ai. Pasi u regjistrua mesazhi, ne i marrim shatat tona dhe nisemi në çifte për të ndjekur udhëzimet e tij.
Java e vullnetarizmit është ide e EcoAlbania dhe Riverëatch që ndodhet në Austri. Në vitin 2023, këto dy organizata bamirëse për ruajtjen e natyrës arritën të bindnin qeverinë shqiptare që ta shpallte lumin Vjosa si “parkun kombëtar të lumit të egër” të parë në Europë. Ishte një ndërhyrje në kohën e duhur. Sipas një studimi të ri të bashkëfinancuar nga Riverëatch, Shqipëria ka humbur 1,144 km të shtrirjes së lumenjve “pothuajse natyralë” që nga viti 2018, më shumë, në mënyrë proporcionale, se çdo vend në Ballkan. Tani, pyetja me të cilën përballen të dyja organizatat është: çfarë vjen më pas?
Në mbrëmjen tonë të parë, drejtori ekzekutiv i Riverëatch, Ulrich (Uli) Eichelmann, jep një prezantim duke paraqitur përgjigjen e tij. Por para se ta bëjë këtë, ne hamë një darkë me qengj dhe perime të rritura në shtëpi. Përgatitja tradicionale është një specialitet i bujtinave në Tepelenë, një qytet i vogël në zemër të luginës së Vjosës dhe shtëpia e zyrës në terren të EcoAlbania, baza jonë për këtë javë.
Sot Tepelena strehon një kështjellë pak të rrënuar dhe pak gjëra të tjera, por dy shekuj më ëparë ajo formoi qendrën politike të Ali Pashës, një sundimtar vendas në fillim të shekullit të 19-të. Nën perandorinë e atëhershme osmane, Pasha administronte një pjesë të madhe të asaj që është Shqipëria jugore e sotme.
Uli është një trashëgimtar i denjë i Ali Pashës, i cili është i famshëm për luftën e tij. I pajisur me diapozitiva dhe statistika, ai ofron një pasqyrë të fortë të kërcënimeve me të cilat përballet rrjeti i lumenjve të bllokuar të Europës. Kundërshtimi i tij është veçanërisht i rezervuar për mijëra diga që tani po pengojnë lumenjtë dikur të rrjedhshëm të lirë të kontinentit, të cilët ai i fajëson për shkaktimin e dëmeve të pakthyeshme në rezervat e peshkut dhe ekosistemet e ujërave të ëmbla.
Si një nga lumenjtë e fundit të egër në Ballkan, Vjosa në Shqipëri i është kursyer një fati të ngjashëm, pohon ai. Por kjo nuk është fundi. “Edhe pse lumi duket i bukur”, thotë ai, “mungojnë gjëra kritike”. Lart në listën e tij janë pemët, një pjesë e madhe e të cilave janë zhdukur nga zjarret, prerjet e pemëve, ndërtimi i rrugëve dhe kullotja agresive. Rezultati: nivele të larta erozioni dhe, si pasojë, rrezik më i madh përmbytjet.
Të inkurajuar nga prezantimi i Uli-t, ne i afrohemi mbjelljes së re ditën tjetër me përpjekje të dyfishuara. Grupi ynë përfshin një ilustrues librash në Londër të frymëzuar nga dokumentari ‘Ocean’ i David Attenborough, një analist gjeohapësinor amerikan me shpresën fisnike për të krijuar një “Shqipëri ku shqiptarët mund të duan të qëndrojnë” (një referencë për 1.2 milion emigrantët e vendit që tani ndodhen jashtë shtetit) dhe një student universiteti italian të interesuar për ekoturizmin, për të përmendur disa.
Gjatë drekës së ditës së dytë, fillova të bisedoja me Aidën, që punon guidë turistike nga Tirana e cila dëshiron të njihet më mirë me ‘rajonin’ e Vjosës. Vizitorët rrallë vijnë në këtë pjesë të Shqipërisë, thotë ajo.
“Ndoshta mund të bëjnë një vizitë të shpejtë në Gjirokastër,” duke iu referuar një qyteti historik, “por, përndryshe, ata kalojnë me makinë drejt e nëpër të.”
Duke parë lumin, me ishujt e tij të thurur dhe sfondin e ashpër malor, të dy biem dakord se një mungesë e tillë vëmendjeje është për të ardhur keq. Rajoni ka një histori të pasur kulturore dhe fetare (Shqipëria u bë zyrtarisht ateiste në vitin 1967), një traditë interesante gastronomike (“ndoshta jo aq e sofistikuar, por disi e shijshme”) dhe një bollëk të vërtetë atraksionesh natyrore, më thotë ajo.
Atë natë, fillon të bjerë shi. Shi i vërtetë. Rrëke uji bien nga qielli i zemëruar dhe i stuhishëm. Të nesërmen në mëngjes, vjen fjala nga Pietro se zona e mbjelljes tani është disa metra nën ujë. Me mbjelljen tonë të pezulluar përkohësisht, unë bashkohem me disa nga vullnetarët në një ekspeditë të improvizuar turistike. Të pajisur me një listë nga Aida, ne shkojmë kundër lumit, duke ndaluar së pari në qytetin e ushqimit të ngadaltë të Përmetit (“Përveç Detit”, thotë slogani i sigurt i qytetit, “Ne kemi gjithçka”). Më pas është kisha e këndshme ortodokse e Shën Marisë, një perlë e fshehur në kodra, ku bariu vendas shërben edhe si roje. Së fundmi, shkojmë për një shëtitje në kanionin e Langaricës, të cilën, pavarësisht motit të tmerrshëm, e arrijmë pa shqetësuar shërbimet e urgjencës të reklamuara gjerësisht (“ambulancë”, “polici”, “fishekzjarre”).
Të nesërmen, ende bie shi i madh. Shkurtimisht, po mendoj të shkoj me rafting ose kajak, dy mundësi të njohura në Vjosë, por lumi tani është shndërruar në një përrua të fryrë. Në vend të kësaj, bëj një shëtitje në grykën e Peshturës aty pranë për të parë një ujëvarë të njohur, e cila, e dehur nga shirat e shumtë, shpërthen nga shpati i kodrës. Në pasdite, vendos të shoh nëse Gjirokastra është gjithçka që duket. Një vizitë në muzeun e saj ndriçues etnografik dhe kështjellën madhështore në majë të shkëmbit më bindin plotësisht se është.
Më vonë atë natë, ndaj gëzimin tim për zbulimin e asaj që ofron rajoni i Vjosës me Olsi Nikën, drejtorin ekzekutiv të EcoAlbania. Edhe pse është i lumtur me entuziazmin tim, e shoh që është edhe i shqetësuar. Ai nuk është kundër turizmit, do që unë ta di, por, si ambientalist (kohët e fundit fitoi çmimin prestigjioz Goldman Environmental), perspektivat e parkut e shqetësojnë. Vija bregdetare e Shqipërisë është tashmë e mbushur me turistë me paketa turistike dhe një aeroport po ndërtohet në deltën e lumit, pavarësisht se është një zonë e mbrojtur. Dhe kështu, ndërsa është i lumtur që një qendër e re vizitorësh po ndërtohet në Tepelenë, ai mezi pret që qeveria të përmbushë planin e saj të menaxhimit për parkun – diçka që deri më tani ka qenë e ngadaltë për ta bërë.
“Turizmi është si zjarri”, thotë ai. “Mund ta përgatisësh supën me të, por mund të të djegë edhe shtëpinë.”
Fjalët e Olsit ende më tingëllojnë në vesh ditën tjetër, ndërsa kthehem me makinë drejt Tiranës. Ndalova pak në veri të grykëderdhjes së lumit në vendin arkeologjik të Apollonisë, një komunitet tregtar i lashtë grek i kolonizuar më vonë nga romakët. Vendi në majë të kodrës është krejtësisht i lirë nga turistët e tjerë, duke më lejuar disa orë magjike për të bredhur vetëm midis rrënojave të jashtëzakonshme.
Nëse i besohet Herodotit, Apollonia dikur ndodhej në bregdetin e Adriatikut, por shekuj me llum nga Vjosa e kanë parë atë të tërhiqet kilometra në brendësi të tokës. Gjatë së njëjtës kohë, edhe rruga e lumit ka ndryshuar. Por asgjë nuk qëndron në vend, veçanërisht hidrologjia. Ndryshimi po vjen përsëri në Vjosë. Ajo që do të sjellë mbetet e pasigurt, por, si një park kombëtar, shpresojmë që ajo do të vazhdojë të rrjedhë, e pazbutur dhe e pathyer.
Copyright © Gazeta “Si”
Të gjitha të drejtat e këtij materiali janë pronë ekskluzive dhe e patjetërsueshme e Gazetës “Si”, sipas Ligjit Nr.35/2016 “Për të drejtat e autorit dhe të drejtat e tjera të lidhura me to”. Ndalohet kategorikisht kopjimi, publikimi, shpërndarja, tjetërsimi etj, pa autorizimin e Gazetës “Si”, në të kundërt çdo shkelës do mbajë përgjegjësi sipas nenit 179 të Ligjit 35/2016.
