Analize

Nëse ajatollahët rrëzohen vërtet këtë herë: 4 skenarë për të ardhmen e Iranit

Për herë të parë në gati dyzet vjet, Irani është vërtet në prag të një tranzicioni pushteti. Skenarë të mundshëm për epokën pas-Khameinit dhe gjasat e demokracisë
18:53 - 11 Janar 2026
Protesta në Teheran, kryeqyteti i Iranit, më 10 janar 2026

Federico Rampini* – Që nga viti 1979, regjimi i Ajatollahëve është bazuar në terror. Të parët që vuajtën, tragjikisht, ishin “bashkëudhëtarët” naivë socialistë dhe komunistë.

Me mbështetjen e të majtës perëndimore, marksistët iranianë u regjistruan në revolucionin e Khomeinit, sepse e panë ikjen e Shahut pro-amerikan si një fitore të madhe për kauzën e tyre.

Ata ishin të parët që përfunduan në mullirin e mishit të teokracisë shiite: të dënuar me vdekje ose të torturuar në burgje, ku Ajatollahët përvetësuan metodat e policisë sekrete të sundimtarit që sapo kishin rrëzuar.

Pastaj erdhi radha e grave, të cilat e gjetën veten të nënshtruara ndaj rregullave të jetës shumë më retrograde dhe shtypëse, sesa ato në fuqi para vitit 1979.

Pastaj universitetet ndaluan aq shumë shkencë perëndimore të sakrifikuar në altarin e indoktrinimit. Të rinjve iu ndalua muzika.

Pakicat etnike dhe seksuale, artistët dhe intelektualët, u persekutuan gjithashtu. E kështu me radhë, në një greminë drejt totalitarizmit.

Sa gjatë mund të mbijetojë një regjim, sloganet e të cilit janë “vdekje Izraelit” dhe “vdekje Amerikës”, por që nuk ka dalë kurrë me një slogan po aq të fortë dhe pozitiv për të thënë “rroftë Irani dhe një e ardhme më e mirë për popullin e tij”?

E huazoj këtë pyetje nga një ekspert kryesor i Iranit, Karim Sadjadpour, Bashkëpunëtor i Lartë në Carnegie Endowment for International Peace.

Fatkeqësisht, mund të mbijetojë për një kohë të gjatë: 47 vjet, dhe nuk e dimë nëse më në fund po vdes në këto orë, apo nëse mizoria e shtypjes së tij do të mbizotërojë përsëri mbi lëvizjet protestuese.

Megjithatë, ne dimë disa gjëra. Regjimi arriti të mbijetonte falë mbështetjes së të gjithë atyre që kërkuan të dobësonin Amerikën dhe Perëndimin: Rusia, Kina.

Ai gëzonte besueshmëri për sa kohë që mbillte terror në të gjithë Lindjen e Mesme dhe më gjerë, duke përdorur milici vrasëse, si Hamasi, Hezbollahu dhe Huthët.

Për të paktën njëzet vjet, ai e zhyti Arabinë Saudite në një garë perverse për të parë se kush ishte fuqia rajonale më fondamentaliste: petrodollarët e tyre financuan xhihadin dhe indoktrinimin edhe midis komuniteteve të emigrantëve myslimanë në Perëndim.

Por më pas, loja perverse e ajatollahëve filloi të haste në pengesa serioze. Protestat e brendshme janë rritur që të paktën nga viti 2019, pasi aventurat ushtarake të jashtme e kanë varfëruar popullsinë dhe e kanë bërë korrupsionin e elitës klerike gjithnjë e më të padurueshëm.

Arabia Saudite është nisur në një rrugë alternative: modernizim, sekularizim, përparim ekonomik dhe afrim me Izraelin.

Mbështetja për Hamasin për masakrën e 7 tetorit 2023 doli të ishte një llogaritje e gabuar kolosale. I kërcënuar që në vetë ekzistencën e tij, Izraeli ka dhënë goditje vdekjeprurëse kundër të gjithë aleatëve rajonalë të Iranit.

Pastaj Trump ndërhyri me bombardimin e centraleve bërthamore. Udhëheqësi suprem i revolucionit islamik, Khamenei, shfaqi pafuqi.

Aleatët e tij kinezë dhe rusë ishin të paaftë ta mbronin atë. Por, të vëresh se besueshmëria e regjimit është në nivelin më të ulët historik – si në nivel ndërkombëtar, ashtu edhe në atë vendas – nuk na tregon asgjë për të ardhmen e këtij kombi.

Për të provuar të imagjinoj disa skenarë, i drejtohem Sadjadpour-it. Në një ese në “Foreign Affairs”, ky ekspert përpiqet të përshkruajë katër skenarë të mundshëm, katër hipoteza për epokën post-Khameini: një evolucion i ngjashëm me atë të Rusisë post-Sovjetike, një rrugë kineze, një zgjidhje në stilin pakistanez ose modeli turk.

Vetëm lista e vendeve e bën të qartë se Sadjadpour nuk i jep një probabilitet të lartë ardhjes së demokracisë.

Ja një përmbledhje e analizës së tij.

Për herë të parë në gati dyzet vjet, argumenton studiuesi, Irani është vërtet në prag të një tranzicioni pushteti, ndoshta edhe të një tranzicioni regjimi.

Mosha e avancuar e Ali Khameneit, sulmi i shpejtë i qershorit që pa Izraelin të godiste fort infrastrukturën ushtarake dhe bërthamore iraniane dhe Shtetet e Bashkuara të ndërhynin drejtpërdrejt kundër centraleve bërthamore, kanë ekspozuar brishtësinë e një sistemi që për dekada e paraqiti veten, si ideologjikisht të paepur, ashtu dhe strategjikisht të pamposhtur.

Imazhi përfundimtar i Khameneit që del nga bunkeri për të shpallur një “fitore” me një zë të dridhur, vetëm sa e ka theksuar, në vend që ta zhdukë, ndjesinë e pushtetit të dobësuar.

Sadjadpour fillon me një deklaratë të qartë: Republika Islamike nuk është më një regjim në zgjerim, por një regjim në mbrojtje, pa vrull ideologjik, i rraskapitur ekonomikisht, i cenueshëm ushtarakisht dhe i delegjitimuar shoqërisht.

Hendeku midis retorikës revolucionare dhe realitetit të përditshëm është bërë shumë i madh. Shoqëria iraniane – 92 milionë njerëz, të izoluar për dekada të tëra – jeton brenda një kombinimi mbytës të sanksioneve, inflacionit, ndërprerjeve të energjisë, mungesës së ujit, censurës digjitale dhe moralit shtypës.

Simbolet qendrore të revolucionit, siç është hixhabi i detyrueshëm, tani po sfidohen hapur. Regjimi nuk kontrollon më vërtet as qiellin dhe as rrugët.

Rrënjët e thella të autoritarizmit: paranoja dhe mosbesimi

Për të kuptuar pse tranzicioni i Iranit është kaq i pasigurt, Sadjadpour thekson një tipar strukturor të historisë politike të vendit: paranoja si stil qeverisjeje.

Pushtimet, poshtërimet koloniale, grushtet e shtetit dhe ndërhyrjet e huaja kanë ngulitur një kulturë dyshimi që përshkon elitat dhe shoqërinë.

Udhëheqësit iranianë – nga Shahu te Khomeini, e deri te Khamenei – kanë parë komplote kudo, duke shpërblyer besnikërinë mbi kompetencën dhe duke prodhuar një përzgjedhje negative të klasave sunduese.

Kjo klimë mosbesimi kronik, ka penguar ndërtimin e institucioneve të forta dhe ka forcuar personalizmin. Rezultati është një sistem që luhatet midis euforisë së shkurtër dhe cikleve të gjata të zhgënjimit, i paaftë për vetë-reformim. Është brenda këtij boshllëku institucional që shtrihen skenarët e mundshëm “post-Khameini”.

Irani si Rusia: nga teokracia, te nacionalizmi autoritar

Skenari i parë është ai post-sovjetik. Ashtu si BRSS në vitet e tij të fundit, Republika Islamike duket e rraskapitur ideologjikisht, e mbështetur më shumë nga shtrëngimi sesa nga konsensusi, me një shoqëri që i ka kthyer shpinën shtetit.

Irani, ashtu si Rusia, është një vend i pasur me burime natyrore, me një identitet të fortë historik dhe një revolucion që kërkoi të riformësonte gjithçka në emër të një ideologjie gjithëpërfshirëse.

Në këtë skenar, rënia e ideologjisë nuk çon në demokraci, por në një vakum pushteti të mbushur nga aparatet e sigurisë dhe oligarkitë ekonomike.

Ashtu si në Rusi në vitet 1990, kaosi, pabarazia dhe plaçkitja e burimeve hapin rrugën për shfaqjen e një njeriu të fortë: një “Putin iranian”.

Kjo figurë mund të vijë nga Garda Revolucionare ose shërbimet e sigurisë, duke braktisur islamizmin shiit si ideologji themeluese dhe duke e zëvendësuar atë me një nacionalizëm iranian të bazuar në pakënaqësi: edhe një herë kundër Perëndimit, kundër Izraelit, kundër poshtërimeve të pësuara.

Premtimi do të ishte stabiliteti dhe krenaria kombëtare; realiteti, një autoritarizëm pragmatik, i korruptuar dhe agresiv.

Sadjadpour paralajmëron: fundi i teokracisë nuk garanton një rezultat liberal. Një Iran “post-ideologjik” mund të jetë edhe më cinik, më grabitqar dhe më destabilizues për rajonin, njësoj si Rusia e Putinit pas komunizmit.

Irani si Kina: pragmatizëm pa liri

Skenari i dytë është ai që shumë reformistë vendas kanë ëndërruar: “modeli kinez”. Pas vdekjes së Maos, Pekini sakrifikoi ortodoksinë ideologjike në favor të zhvillimit ekonomik, duke ruajtur një sistem autoritar.

Nëse zbatohet në Iran, kjo do të thotë më pak teologji, më shumë teknokraci; më pak revolucion, më shumë interes kombëtar.

Në këtë skenar, Irani do të normalizonte marrëdhëniet me Perëndimin, do të zvogëlonte armiqësinë ndaj Shteteve të Bashkuara dhe Izraelit, do të lironte kontrollin shoqëror dhe do të kërkonte integrimin ekonomik global, por pa lejuar pluralizmin politik.

Pasdarani (ajatollahët) do të mbetej i fuqishëm, por i transformuar në një lloj elite kombëtare-korporative, e ngjashme me Ushtrinë Çlirimtare Popullore Kineze.

Sadjadpour, megjithatë, thekson dy pengesa të mëdha. E para është politike: në Kinë, hapja ndaj Uashingtonit u iniciua nga vetë Mao; në Iran, Khamenei gjithmonë e ka konsideruar kompromisin me Shtetet e Bashkuara një kërcënim ekzistencial.

Pa një udhëheqës të gatshëm të thyejë këtë tabu, modeli kinez mbetet i paqëndrueshëm. Pengesa e dytë është strukturore: Irani nuk është Kina.

Nuk ka një fuqi punëtore të madhe ose një ekonomi prodhuese të aftë për të thithur miliona njerëz. Është një ekonomi parazitare e bazuar në nxjerrjen e rentave të energjisë, më e ngjashme me Rusinë.

Nëse regjimi do të braktiste ideologjinë e tij pa përmirësuar konkretisht jetën e qytetarëve të tij, do të humbiste çdo gjurmë të fundit të legjitimitetit.

Irani si Pakistani: pushteti i ushtrisë

Skenari i tretë, të cilin Sadjadpour e konsideron ndër më të besueshmit, është ai i Pakistanit: transformimi i Iranit në një shtet të dominuar nga ushtria, në të cilin trupat e Gardës Revolucionare Islamike (IRGC) kalojnë nga pushteti informal, në atë formal.

Që nga lufta Iran-Irak, IRGC është bërë shumë më tepër sesa një forcë e armatosur: ajo kontrollon sektorët kryesorë të ekonomisë, menaxhon trafikimin, median, infrastrukturën, programet bërthamore dhe rrjetet rajonale të milicisë.

Ashtu si në Pakistan, mund të lindë një situatë ku nuk është ushtria që i shërben shtetit, por shteti që i shërben ushtrisë.

Në këtë skenar, ushtria mund të lejojë që kaosi shoqëror të përkeqësohet, pastaj të paraqitet si “shpëtimtari i kombit”, duke justifikuar sundimin e saj në emër të unitetit kombëtar.

Megjithatë, për ta bërë këtë, do të duhej të braktiste ideologjinë klerikale dhe të rivendoste legjitimitetin në nacionalizmin iranian.

Edhe këtu, rezultatet mbeten të paqarta. Një udhëheqës ushtarak mund të jetë një Putin i ri iranian, ose një Al-Sisi iranian (i emëruar sipas gjeneral-diktatorit egjiptian): autoritar, por pragmatik dhe i gatshëm të arrijë një mirëkuptim me Perëndimin.

Në të dyja rastet, çështja bërthamore do të ishte qendrore: armët bërthamore si garanci mbijetese, ose heqja dorë në këmbim të njohjes ndërkombëtare.

Irani si Turqia: populizmi zgjedhor dhe autoritarizmi mazhoritar

Skenari i katërt është ai turk. Ky nuk është një tranzicion ushtarak apo teknokrat, por shfaqja e një udhëheqësi populist të legjitimuar nga vota, duke çmontuar gradualisht kontrollet dhe balancat institucionale nga brenda.

Që kjo të ndodhë në Iran, do të ishte e nevojshme një reformë radikale institucionale: heqja e Udhëheqësit Suprem dhe Këshillit të Kujdestarit, zvogëlimi i Pasdaranit dhe forcimi i parlamentit dhe qeverisë së zgjedhur.

Këto kushte janë joreale sot, por jo krejtësisht të paimagjinueshme në planin afatgjatë. Sadjadpour vëren se Irani ka një traditë të thellë populiste: nga Khomeini, te Ahmadinejadi, udhëheqës të aftë për të mobilizuar pakënaqësinë kundër elitave dhe fuqive të huaja duke premtuar rishpërndarje dhe drejtësi sociale.

Një “Erdogan iranian” i ardhshëm mund të kombinojë nacionalizmin, fenë dhe votën popullore, duke prodhuar autoritarizëm me mbështetje masive.

Ky skenar do të ishte i preferueshëm ndaj teokracisë ose sundimit ushtarak për shumë iranianë, por nuk do të garantonte demokraci të vërtetë liberale. Siç e demonstron Turqia, populizmi mund ta zbrazë demokracinë nga brenda.

Sadjadpour përfundon me një notë realizmi. Historia iraniane – siç mëson libri “1979” – pothuajse gjithmonë kundërshton parashikimet.

Por një gjë është e qartë: iranianët nuk po kërkojnë revolucione ideologjike ose kulte të reja personaliteti. Ata po kërkojnë “zendegi-e normale”, një jetë normale: dinjitet ekonomik, liri personale, një shtet që nuk kontrollon çdo aspekt të ekzistencës.

Irani ka të gjitha kredencialet për të qenë një vend i G20. Pyetja e vërtetë nuk është nëse do të vijë ndryshimi, por nëse, pas vjeshtës së errët dhe të përgjakshme të ajatollahëve, do të vijë më në fund një pranverë, apo thjesht një dimër tjetër.

Burimi: “Corriere della Sera”; Përshtati në shqip: Gazeta “Si”

Copyright © Gazeta “Si”

Të gjitha të drejtat e këtij materiali janë pronë ekskluzive dhe e patjetërsueshme e Gazetës “Si”, sipas Ligjit Nr.35/2016 “Për të drejtat e autorit dhe të drejtat e tjera të lidhura me to”. Ndalohet kategorikisht kopjimi, publikimi, shpërndarja, tjetërsimi etj, pa autorizimin e Gazetës “Si”, në të kundërt çdo shkelës do mbajë përgjegjësi sipas nenit 179 të Ligjit 35/2016.

Lajme të lidhura

Më Shumë

Analize

Imperializmi i ri amerikan

Analize

Rregullat e ‘xhunglës’ së Trumpit

Analize

Çfarë mund të bëjë Europa për të shpëtuar Groenlandën nga Trumpi