Gjykata e BE: Qëndrim i fortë për ruajtjen e natyrës – Mësime për Shqipërinë

Nga Genti Kromidha*- Gjykata e Bashkimit Europian (CJEU) njëherë e më shumë ka treguar rolin e saj si kujdestare e biodiversitetit të Europës.

Më 5 mars 2026, Gjykata nxori një vendim historik kundër Portugalisë, duke i caktuar një gjobë prej 10 milionë eurosh dhe një dënim ditor prej 41.250 eurosh për mosrespektim të detyrimeve nën Direktivën e Habitateve.

Pavarësisht një vendimi të vitit 2019 që kërkonte përcaktimin dhe mbrojtjen e 61 zonave Natura 2000, Portugalia nuk ka miratuar masa të përshtatshme për ruajtjen e natyrës.

“Legjislacioni i miratuar nga Portugalia, i cili thjesht emërton SCI-të si SAC, pa specifikuar as llojet e habitateve natyrore as speciet e mbrojtura të pranishme në secilën prej tyre, mbetet i pamjaftueshëm…”

Direktiva e Habitateve (1992) dhe Direktiva e Shpendëve (2009) formojnë shtyllën kurrizore të politikës së biodiversitetit të BE-së, duke krijuar rrjetin Natura 2000, rrjetin ekologjik më të madh në botë. Shtetet anëtare janë të detyruara të shpallin zonat me rëndësi komunitare (SCI) si Zona të Veçanta të Konservimit (SAC) dhe të miratojnë masa menaxhimi për të siguruar një status të favorshëm ruajtjeje.

Ky vendim thekson angazhimin e BE-së për të siguruar që mbrojtja e biodiversitetit të mos jetë simbolike, por operacionale. Ai nënvizon parimin që shpallja ligjore duhet të shoqërohet me plane konkrete menaxhimi, monitorim dhe mekanizma zbatimi. Pa objektiva të qarta konservimi dhe masa menaxhimi, zonat e mbrojtura mbeten të cënueshme ndaj degradimit.

Rasti i Portugalisë nuk është i izoluar. CJEU ka ndërhyrë në mënyrë të vazhdueshme kur shtetet anëtare neglizhojnë detyrimet e tyre nën Direktivat e Habitateve dhe të Shpendëve:

• Greqia (2016, Gjiri i Kyparissias) – Gjykata dënoi Greqinë për mos-mbrojtjen e vendeve të folezimit të breshkës së kërcënuar Caretta caretta.
• Polonia (2018, Pylli Białowieża) – Gjykata ndaloi prerjen e drurëve në një nga pyjet e vjetër natyrore të mbetur në Evropë, duke mbrojtur habitatet dhe speciet nga dëmtimi i pakthyeshëm.
• Spanja (2021, Moçalet e Doñana) – Spanja u gjet në shkelje të ligjit të BE-së për nxjerrjen e tepërt të ujit nëntokësor që kërcënon shpendët migratorë në një zonë Natura 2000.
• Irlanda (2023, ZRSH Atlantike) – Irlanda u gjykua për vonesa në shpalljen dhe menaxhimin e zonave të veçanta të ruajtjes.

Këto vendime tregojnë gatishmërinë dhe vullnetin e BE-së për të vendosur sanksione kur Shtetet anëtare dështojnë të përmbushin detyrimet, duke siguruar integritetin e rrjetit Natura 2000.

Vendimi i fundit kundër Portugalisë shërben si një kujtesë e fortë e pasojave të mosrespektimit të detyrimeve për biodiversitetin.

Për Shqipërinë, në udhëtimin e saj drejt anëtarësimit në BE, ky vendim duhet të shihet si një thirrje për veprim. Vendi ynë ka një biodiversitet të jashtëzakonshëm që përballet me rreziqe të ngjashme me ato të identifikuara në Portugali: menaxhim i dobët dhe zbatim i pamjaftueshëm i ligjeve.

Në vitet e fundit, ndryshimet në Ligjin për Zonat e Mbrojtura në Shqipëri kanë hapur derën për zhvillim brenda zonave kyçe të ruajtjes së natyrës, duke minuar qëllimin e vetë mbrojtjes së tyre. Po ashtu, ligji i ri i gjuetisë ka ngritur shqetësime serioze për ruajtjen e specieve, potencialisht në konflikt me direktivat e BE-së që kërkojnë masa të rrepta mbrojtjeje për faunën e cenueshme. Këto ndryshime legjislative tregojnë një trend shqetësues të prioritizimit të interesave ekonomike afatshkurtra mbi integritetin ekologjik afatgjatë.

Përparimi në shpalljen e zonave Natura 2000 ka qenë i kufizuar, pavarësisht mbështetjes së BE-së përmes iniciativave si EU4Nature. Ky ritëm i ngadaltë vonon përafrimin e Shqipërisë me standardet e BE-së dhe dobëson lidhshmërinë ekologjike rajonale, e cila është thelbësore për koherencën e rrjetit Natura 2000.

Në thelb të këtyre sfidave qëndrojnë boshllëqe të rëndësishme njohurish mbi shpërndarjen e habitateve dhe specieve. Pa të dhëna të forta, është e vështirë të hartohen plane efektive menaxhimi ose të monitorohen rezultatet e konservimit. Këtij problemi i shtohet mungesa e kapaciteteve institucionale: agjencitë përgjegjëse për konservimin mbeten të nën financuara dhe të pakualifikuara, duke kufizuar aftësinë e tyre për të zbatuar ligjet, për të angazhuar komunitetet dhe për të përmbushur kërkesat e BE-së.

Duke i marrë këto çështje së bashku, ato nënvizojnë nevojën urgjente që Shqipëria të forcojë përpjekjet e saj për ruajtjen e natyrës. Vendimi ndaj Portugalisë tregon se institucionet e BE-së do të veprojnë me vendosmëri kur Shtetet anëtare dështojnë të përmbushin detyrimet.

Për Shqipërinë, kjo është një paralajmërim dhe një mundësi: duke adresuar dobësitë legjislative, duke përshpejtuar shpalljen e zonave Natura 2000 dhe duke investuar në kapacitetet institucionale, vendi mund të shmangë sanksionet e ardhshme dhe të pozicionohet si një partner i besueshëm në strategjinë e përbashkët evropiane për biodiversitetin.

Si një OJF e përkushtuar ndaj ekosistemeve natyrore dhe biodiversitetit, INCA i sheh këto zhvillime me shqetësim të thellë. Ky vendim është një kujtesë se konservimi duhet të jetë i matshëm, i zbatueshëm dhe i qëndrueshëm.

Në këtë kontekst, INCA kërkon një angazhim më të fortë që masat për ruajtjen e natyrës të shkojnë përtej thjesht shpalljes së zonave të mbrojtura. INCA thekson rëndësinë e fuqizimit të komuniteteve lokale për t’u bërë kujdestarë të zonave të mbrojtura, dhe nënvizon se bashkëpunimi rajonal është thelbësor për t’u siguruar që zonat Natura 2000 të funksionojnë si peizazhe të gjalla dhe jo vetëm si vija në një hartë. Ekspertët kombëtarë duhet të jenë në gjendje të adresojnë problemet dhe të propozojnë zgjidhje pa presion politik ose administrativ. Vendimet e fundit të Gjykatës së BE-së nënvizojnë nevojën për të përballuar këto sfida shpejt dhe me masa profesionale e të qëndrueshme para se të jetë tepër vonë.

INCA gjithashtu nënvizon nevojën për korniza qeverisëse të mbështetura nga donatorët që garantojnë përputhshmërinë me direktivat e BE-së, së bashku me ndërtimin e kapaciteteve për institucionet dhe komunitetet që të zbatojnë masat e ruajtjes së natyrës në mënyrë efektive.

Shënim: Genti Kromidha është President i Bordit në Institutin për Ruajtjen e Natyrës në Shqipëri dhe ekspert i lartë në zonat e mbrojtura dhe menaxhimin e burimeve natyrore