Foreign Policy: Përgjigja për Ukrainën mund të jetë Kosova

Nga Gazeta ‘Si’- Pas gati një viti përpjekjesh kaotike, me ndërprerje dhe rifillime të herëpashershme për të ndërmjetësuar një armëpushim në Ukrainë, administrata Trump mbetet thellësisht e përfshirë në bisedimet për ndalimin e luftës.

Siç pritej, çështja më problematike vazhdon të jetë ajo e koncesioneve territoriale – në gjuhën e Trumpit, “shkëmbime territoresh”. Dhe deri më tani, diplomatët nuk kanë arritur të gjejnë një zgjidhje që ka gjasa ta zgjidhë këtë nyje.

Dallimi mes planit fillestar pro-rus me 28 pika, i cili doli në dritë në nëntor 2025, dhe versionit të ripunuar ukrainaso-amerikano-europian, flet shumë për hendekun e madh që ende ndan Ukrainën dhe Rusinë. Plani me 28 pika parashikon njohjen ndërkombëtare të të gjithë territorit aktualisht të kontrolluar nga Rusia, si dhe shpalljen e gjithë rajoneve të Luhanskut dhe Donetskut si territor rus.

Ky plan përbën në thelb një ultimatum kapitullimi për forcat ukrainase dhe e vendos Rusinë në një pozicion ideal për të rifilluar fushatën e saj ushtarake në kushte edhe më të favorshme.

Kundërpropozimi me 20 pika kërkon ndalimin e luftimeve përgjatë vijave aktuale të frontit, të cilat do të shndërroheshin në vija kontakti. Ai refuzon të njohë si të ligjshme çdo përfitim territorial rus në Ukrainën lindore apo në Krime.

Ukraina thotë se mund të pranojë zonat e demilitarizuara të propozuara nga Uashingtoni dhe krijimin e një zone të tregtisë së lirë në pjesën e rajonit të Donetskut që ajo kontrollon, por kërkon që në marrëveshje të përfshihen edhe territore nën kontroll rus me sipërfaqe të barabartë.

Hendeku mes këtyre dy propozimeve është pikërisht hapësira ku ka ndërhyrë analisti amerikan i çështjeve ndërkombëtare dhe ish-negociatori në Ballkan, Edward P. Joseph.

Në një artikull të fundit akademik, Joseph propozon përdorimin e modelit të Rezolutës 1244 të Këshillit të Sigurimit të OKB-së, e miratuar në qershor 1999, e cila afirmonte sovranitetin dhe integritetin territorial të Republikës Federale të Jugosllavisë (Serbi dhe Mali i Zi), por kërkonte “autonomi të konsiderueshme dhe vetëadministrim domethënës për Kosovën”.

Pas një votimi unanim në Këshillin e Sigurimit, Kosova u çmilitarizua nga forcat serbe dhe ato shqiptare dhe u vendos nën një administrim të përkohshëm të OKB-së, me një forcë ndërkombëtare sigurie.

Gati 27 vjet më vonë, Kosova mbetet një protektorat i OKB-së – ndonëse një i tillë ku autoritetet e zgjedhura vendore qeverisin gjerësisht dhe ushtrojnë vetë policimin. Joseph argumenton se logjika e Rezolutës 1244, e cila shtyu në kohë çështjen ligjore të sovranitetit – pra, kush e zotëron Kosovën – është çelësi i paqes relative që ka mbizotëruar atje që prej vitit 1999. Shqiptarët e Kosovës vetëqeverisen në një sistem që ata e kanë shpallur shtet të pavarur, por që nuk njihet nga Serbia, Rusia (si dhe pesë vende të BE-së dhe disa shtete të tjera).

Serbia vazhdon ta konsiderojë Kosovën pjesë të federatës së saj, ashtu siç parashikon Rezoluta 1244. E rëndësishme është se Rusia, si anëtare e Këshillit të Sigurimit, qëndron pas kësaj rezolute dhe këmbëngul që ajo të respektohet deri në detaje.

E aplikuar për Ukrainën, marrëveshja mund të përfshijë një forcë paqeruajtëse ndërkombëtare, të udhëhequr nga OKB-ja ose Organizata për Siguri dhe Bashkëpunim në Europë (OSBE), e cila do të zëvendësonte Forcat e Armatosura të Ukrainës në ato pjesë të Donbasit perëndimor që i përkasin rajonit të Donetskut, por që nuk janë nën pushtim rus.

Trupat ruse do të mbeteshin aty ku ndodhen aktualisht. Çështjet e sovranitetit do të liheshin pezull deri në zhvillimin e referendumeve në të gjithë Ukrainën lindore dhe në Krime, të cilat do të përcaktonin përfundimisht sovranitetin.

Sigurisht, kjo do të ishte një pilulë e hidhur për Ukrainën. Kievi do të humbiste edhe sovranitetin simbolik mbi Donbasin dhe zonat përreth. Por ky kthesë do t’i mundësonte presidentit ukrainas të ndalte luftën që ka pasur pasoja kaq mizore dhe shkatërrimtare për popullin e tij – dhe që mund të përkeqësohet edhe më shumë, veçanërisht nëse Shtetet e Bashkuara tërhiqen.

Pavarësisht kushteve që aktualisht janë të papranueshme për shumicën e ukrainasve, presidenti Volodymyr Zelensky mund të arrijë ta shesë këtë marrëveshje politikisht, pasi i gjithë Donbasi – madje e gjithë Ukraina brenda kufijve të vitit 1991 – nuk do të bëhej menjëherë territor rus. Në fund, popullsia e të pesë rajoneve lindore të Ukrainës që Rusia ka tentuar t’i aneksojë do të vendoste vetë se cilit shtet do t’i përkiste. Kështu, referendume farsë ruse të viteve 2014 dhe 2022 do të shpalleshin të pavlefshme.

Në favor të Ukrainës, prania e paqeruajtësve ndërkombëtarë përgjatë vijave të kontaktit do të përbënte një pjesë të garancive të sigurisë që Zelensky ka kërkuar prej kohësh dhe do të hapte rrugën për më shumë të tilla. Ukraina do të kishte një zonë tampon mes saj dhe Rusisë, të përbërë nga forca ndërkombëtare.

Një marrëveshje e tillë do t’u lejonte gjithashtu ukrainasve që aktualisht jetojnë në Donbasin perëndimor – rreth 200 mijë persona, përfshirë banorë të qyteteve Kostiantynivka, Slovyansk dhe Kramatorsk – të qëndronin aty, si dhe atyre që janë larguar të ktheheshin në një mjedis të sigurt. Mund të ketë edhe trupa të tjera garantuese sigurie në pjesë të tjera të vendit, por jo të NATO-s. Kjo nuk është shumë larg idesë së zonave të lira tregtare të demilitarizuara që Zelensky ka thënë se Ukraina është e gatshme t’i shqyrtojë.

Pala më e vështirë për t’u bindur do të ishte Rusia, megjithëse edhe ajo do të përfitonte në disa drejtime. Së pari, do të ndalej një luftë që po i konsumon burimet njerëzore dhe financiare. Për më tepër, trupat ukrainase dhe simbolet shtetërore do të zhdukeshin nga rajonet që Rusia lakmon.

Kjo është shumë më pak nga sa dëshiron Rusia – që në fakt synon të gjithë Ukrainën – por është një mënyrë për t’i shpëtuar fytyrën presidentit Vladimir Putin dhe për t’i bindur rusët se sakrificat e mëdha kanë pasur vlerë. Nëse paketa do të përfshinte edhe lehtësim sanksionesh, Rusia mund të pranonte. Joseph argumenton se angazhimi i Rusisë me Rezolutën 1244 për Kosovën rrit gjasat që ajo të angazhohet në mënyrë të ngjashme edhe në Ukrainë, pasi tashmë e njeh funksionimin e këtij procesi politik.

Megjithatë, shumë ukrainas reagojnë si shkrimtarja Oksana Zabuzhko, e cila i tha Foreign Policy: “Nuk mendoj se ky ‘plan paqeje’ – si edhe çdo plan tjetër që synon të ruajë shtetin rus në gjendjen aktuale, në vend që ta fragmentojë atë në interes të sigurisë globale – meriton një diskutim serioz.”

Në përgjithësi, ukrainasit e refuzojnë menjëherë krahasimin me Ballkanin.

“Precedenti i Kosovës,” shkroi Volodymyr Horbach, drejtor i Institutit për Transformimin e Euroazisë Veriore, një institut studimor ukrainas, “nuk mund ta zgjidhë problemin e agresionit dhe pushtimit rus të Ukrainës. Në Kosovë pati një konflikt etnik, jo një pushtim të jashtëm dhe përpjekje për aneksim.”

Sipas Horbach, edhe përpjekjet e ashtuquajtura paqebërëse të Trumpit nuk mund të zbatohen, pasi bazohen në një vlerësim të gabuar të objektivave ruse në këtë luftë. “Këto përpjekje të gabuara kanë krijuar bindjen se pengesa kryesore për përfundimin e luftës është çështja territoriale,” thekson ai.

Horbach ka të drejtë kur thotë se synimi i Putinit nuk është thjesht marrja e disa pjesëve të Ukrainës lindore, por nënshtrimi i plotë i vendit dhe zhdukja e shtetësisë së tij. Megjithatë, ka argumente për angazhim në këtë moment, në negociatat që janë duke u zhvilluar dhe ku Ukraina po merr pjesë aktive.

Ndoshta Shtetet e Bashkuara dhe Europa, duke vepruar së bashku, mund të arrijnë një armëpushim që t’i japë popullit ukrainas një periudhë qetësie – shpresojmë sa më të gjatë – nga kjo luftë e tmerrshme. Zelensky e dëshiron qartazi këtë. Dhe ndoshta edhe Putini po fillon ta kuptojë se Rusia nuk do ta nënshtronte dot të gjithë Ukrainën dhe as nuk do të arrijë të marrë një territor shumë më të madh sesa ai që kontrollon aktualisht.

Ulf Brunnbauer, drejtor i Institutit Leibniz për Studime të Europës Lindore dhe Juglindore në Regensburg të Gjermanisë, i tha Foreign Policy se mendimi kreativ është i mirëpritur dhe se ka kuptim të gjenden rrugëdalje për të dyja palët.

“Një kompromis që lë disa paqartësi për momentin është më i mirë se një luftë pa fund. Edhe pse problemet ekonomike të Rusisë po shtohen, ajo nuk duket se po mbetet pa predha, raketa dhe njerëz – të paktën jo aq shpejt sa Ukraina. Kompromisi i propozuar nga Joseph të paktën do ta pengonte Rusinë të merrte territore që Ukraina mund të detyrohej t’i braktiste gjithsesi. Ndoshta kështu mund t’u shitej ukrainasve.”

Megjithatë, Brunnbauer vëren se Serbia u detyrua ta pranonte Rezolutën 1244, pasi nuk kishte kapacitet ushtarak për të luftuar humbjen faktike të kontrollit mbi Kosovën. Ndryshe nga ajo, Rusia nuk ndodhet nën një presion të tillë. “UNMIK-u u pranua nga kosovarët,” thotë ai, “sepse ata mendonin se në fund do të ishin vetë ata që do ta drejtonin procesin.”

Rusia, thekson ai – ashtu siç do ta thoshte çdo ukrainas – deri më tani nuk ka negociuar kurrë me mirëbesim, duke shkelur një marrëveshje pas tjetrës. “Zbatueshmëria e këtij propozimi do të varej nga prania e një force ushtarake të besueshme që do ta frenonte Rusinë. Unë nuk e shoh një forcë të tillë,” përfundon Brunnbauer.

Ashtu si shumë mbështetës të çështjes ukrainase, edhe Brunnbauer propozon rritjen e presionit ndaj Rusisë dhe dërgimin e më shumë armëve për Ukrainën, me synimin për të ngrirë vijën e frontit aty ku ndodhet dhe për të mos hequr dorë nga Donbasi perëndimor apo territore të tjera.

Referendumet e propozuara, argumenton Peter Harris, profesor i shkencave politike në Universitetin Shtetëror të Kolorados, janë pika ku gjithçka ndalet. Asnjëra palë nuk dëshiron që çështja territoriale të zgjidhet përmes një plebishiti. “Për Ukrainën, kjo do të ishte një koncesion që këto janë territore të diskutueshme dhe se Rusia ka një pretendim legjitim mbi to,” shpjegon ai. Në thelb, Ukraina do të pranonte një proces ligjor për legalizimin e pushtimeve të paligjshme. Nga këndvështrimi ukrainas, sovraniteti nuk është çështje për debat: “Një çështje e shtyrë është ende një çështje – dhe Ukraina nuk dëshiron të pranojë se ekziston një pyetje.”

Për më tepër, kushtet në terren e bëjnë çdo referendum të pavlefshëm. “Ukraina nuk do t’i besonte një procesi të tillë, sepse kaq shumë qytetarë janë larguar ose janë dëbuar. Si do të votonin ata?” pyet Harris. Rusia ka sjellë kolonë pro-Moskës, duke minuar edhe më tej legjitimitetin e çdo votimi popullor. Gjithashtu, fakti që Rusia është anëtare e përhershme e Këshillit të Sigurimit i jep asaj avantazh në çdo proces nën ombrellën e OKB-së.

Edhe John Feffer, nga Instituti për Studime Politike në SHBA, i tha Foreign Policy se një plan i tillë paqeje mund të duket më tërheqës për Ukrainën, pasi ajo ndodhet në pozita të vështira. “Zelensky ka folur për riintegrimin e Donbasit me mjete jo ushtarake. Por nuk e shoh modelin e Kosovës si tërheqës për Putinin në këtë moment,” shkruan ai. “Rusia tashmë i ka inkorporuar katër rajone në përbërjen e saj – Donbasin, si dhe Khersonin dhe Zaporizhzhian. Pra, sipas saj, çështja e sovranitetit tashmë është zgjidhur.”

Çdo vëzhgues realist do të pranojë se një marrëveshje e tillë do t’i jepte Rusisë një legjitimitet që minon të drejtën ndërkombëtare dhe parimet bazë të drejtësisë. Por pas rezistencës së guximshme ndaj Rusisë së Putinit, Ukraina ka një shans për të mbijetuar vetëm nëse Shtetet e Bashkuara qëndrojnë në krah të saj, duke ofruar inteligjencë, armë dhe duke zbatuar sanksione.

Ndoshta alternativa më e mirë për Ukrainën është të ndjekë pikërisht një marrëveshje të tillë – dhe pastaj ta lërë atë të dështojë për faj të Rusisë. Kjo të paktën do t’i tregonte administratës Trump atë që shumica e vëzhguesve tashmë e dinë: Rusia është në këtë luftë për të pushtuar të gjithë Ukrainën, sepse nuk mund të tolerojë pranë kufijve të saj një sistem politik më tërheqës se i saji. Arritja e kësaj qartësie mund të jetë një opsion që Ukraina nuk mund ta përjashtojë.

Burimi: Foreign Policy/Përshtati Gazeta Si

Të gjitha të drejtat e këtij materiali janë pronë ekskluzive dhe e patjetërsueshme e Gazetës “Si”, sipas Ligjit Nr.35/2016 “Për të drejtat e autorit dhe të drejtat e tjera të lidhura me to”. Ndalohet kategorikisht kopjimi, publikimi, shpërndarja, tjetërsimi etj, pa autorizimin e Gazetës “Si”, në të kundërt çdo shkelës do mbajë përgjegjësi sipas nenit 179 të Ligjit 35/2016.