Vajrat e farave si kanola dhe vaji i lulediellit kanë tërhequr pretendime të diskutueshme në lidhje me efektet e dëmshme kohët e fundit. A ka ndonjë të vërtetë në to?
Mund të keni një shishe vaj luledielli ose vaj kanola të fshehur diku në një dollap kuzhine. Pavarësisht nëse gatuani me to apo i spërkatni mbi sallata, vajrat e farave janë të njohura në të gjithë botën.
Por këto vajra të thjeshtë farash janë bërë qendra e një debati të nxehtë në internet.
Në vitet e fundit, vajrat e farave janë bërë shënjestra e postimeve të panumërta në mediat sociale, me njerëz që pretendojnë se janë “toksike”, “helmuese” dhe, në fund të fundit, po dëmtojnë shëndetin tonë. Kritikët i kanë quajtur disa vajra farash ‘tetë të urryerit’, duke iu referuar tetë vajrave të njohur të farave, kanola, misri, fara pambuku, fara rrushi, soje, krunde orizi, luledielli dhe shafrani dhe i fajësojnë ato për shkaktimin e sëmundjeve të zemrës dhe diabetit të tipit 2.
Shumë nga kritikat e fundit ndaj vajrave të farërave përqendrohen në përmbajtjen e tyre të lartë të acideve yndyrore omega-6.
Acidet yndyrore Omega 6 janë acide yndyrore esenciale, që do të thotë se ne kemi nevojë për to, por nuk mund t’i prodhojmë vetë. Në vitet e fundit, disa shkencëtarë kanë argumentuar se omega 6 mund të shkaktojë inflamacion kronik (i cili mund të rrisë rrezikun e zhvillimit të sëmundjeve, duke përfshirë sëmundjet e zemrës dhe kancerin).
Por studimet e kontrolluara kanë zbuluar se acidet yndyrore omega-6 nuk e rrisin inflamacionin, thotë Dariush Mozaffarian, profesor dhe drejtor i Institutit të Mjekësisë Ushqimore në Universitetin Tufts në Massachusetts në SHBA.
“Hulumtimet e reja tregojnë se acidet yndyrore omega-6 krijojnë molekula unike natyrore, si lipoksinat, që kanë efekte të fuqishme anti-inflamatore në trup”, thotë Mozaffarian.
Hulumtimet e fundit kanë studiuar dietën dhe shëndetin e mbi 200,000 njerëzve në SHBA për rreth 30 vjet. Studiuesit zbuluan se njerëzit që konsumonin më shumë vajra bimorë (duke përfshirë vajrat e farërave) kishin më pak gjasa të vdisnin nga sëmundjet kardiovaskulare ose kanceri gjatë rrjedhës së studimit. Nga ana tjetër, ata që konsumonin më shumë gjalpë kishin më shumë gjasa të vdisnin gjatë së njëjtës periudhë.
Ekzistojnë studime të shumta vëzhguese që shqyrtojnë se si omega 6 ndikon në shëndetin e zemrës sonë – ku shkencëtarët shqyrtojnë të dhënat mbi dietën dhe shëndetin dhe gjejnë lidhje midis tyre.
Por disa studime vëzhguese mbështeten në rrëfimet e vetë njerëzve për atë që hanë, thotë Matti Marklund, profesor asistent i të ushqyerit në Shkollën e Shëndetit Publik Johns Hopkins Bloomberg në SHBA. Dhe kjo, shton ai, mund të jetë problematike.
Një mënyrë tjetër për të matur marrjen e omega 6 është matja e sasisë mesatare në përbërësit individualë në dietën e një personi. Megjithatë, shton Marklund, mund të jetë e vështirë të përkthehet ajo që njerëzit thonë se kanë ngrënë në sasi të caktuara.
Studime të shumta që hetojnë efektet e omega 6 në shëndetin tonë përqendrohen në acidin linoleik, një acid yndyror omega 6 që gjendet në sasi të larta në vajin e farës, i cili është gjetur se ul kolesterolin ‘e keq’ LDL në gjakun tonë.
Në një studim të vitit 2019, Marklund u përqendrua në nivelet e acideve yndyrore në gjakun e pjesëmarrësve nga rreth 30 studime vëzhguese, disa prej të cilave i ndoqën njerëzit deri në 30 vjet dhe shqyrtoi se sa prej tyre zhvilluan sëmundje kardiovaskulare dhe vdiqën prej tyre. Ai zbuloi se ata me nivelet më të larta të acidit linoleik në gjak kishin rrezikun më të ulët për të zhvilluar sëmundje kardiovaskulare.
Ka njëfarë konfuzioni në lidhje me omega 6 dhe shëndetin e zemrës, thotë Christopher Gardner, drejtor i studimeve të të ushqyerit në Qendrën Kërkimore për Parandalimin e Stanfordit në SHBA.
Kjo rrjedh pjesërisht nga roli i omega 6 në procesin e mpiksjes së gjakut, të cilin Gardner thotë se njerëzit gabimisht e shoqërojnë vetëm me goditjet në tru dhe atakun në zemër. Omega 3, thotë ai, tenton të jetë më hollues i gjakut.
“Nëse do të kishe një plagë në dorë, do të doje që ajo të mpiksej,” thotë ai. “Ke nevojë për ekuilibër.”
Ndërkohë, shkencëtarët arritën në përfundimin në një analizë të vitit 2019 të 30 studimeve se njerëzit me sasi më të larta të acidit linoleik në gjakun e tyre kishin 7% më pak gjasa të zhvillonin sëmundje të zemrës.
Vajrat e farave dhe raporti 3:6
Një tjetër akuzë e zakonshme që i drejtohet vajrave të farave është se ngrënia e tepërt e omega 6 krahasuar me omega 3 është e dëmshme.
Në botën perëndimore, acidet yndyrore omega-6 përbëjnë rreth 15% të marrjes sonë totale të energjisë. Raporti mesatar i omega 3 me omega 6 për një person mund të jetë deri në 50:1. Megjithatë, duhet të jetë më shumë si 4:1 për të zvogëluar rrezikun e sëmundjeve kardiovaskulare, sipas një studimi.
Një rishikim dhe meta-analizë e Organizatës Botërore të Shëndetësisë në vitin 2022 raportoi se një raport më i lartë i omega 6:3 ishte i lidhur me një rrezik më të madh të rënies njohëse dhe kolitit ulceroz, një sëmundje kronike inflamatore të zorrëve.
Nga ana tjetër, një raport më i lartë i omega 3:6 ishte i lidhur gjithashtu me një rrezik të reduktuar prej 26% të depresionit. Në përgjithësi, shkencëtarët e përfshirë në studimin e OBSH-së arritën në përfundimin se një konsum i lartë i acideve yndyrore omega 6 nga vajrat e farërave nuk ka gjasa të rrisë rrezikun e vdekjes dhe sëmundjeve – por thonë se nevojiten më shumë kërkime me cilësi të lartë.
Por ndërsa disa shkencëtarë argumentojnë se nuk duhet të keni shumë omega 6 krahasuar me omega 3, Marklund thotë se është më mirë të rrisni konsumin tuaj të omega 3 sesa të konsumoni më pak omega 6, pasi të dyja shoqërohen me përfitime shëndetësore.
Si përpunohen vajrat e farërave
Ndryshe nga vajrat e tjerë, vajrat e farërave nxirren nga farat e bimëve. Ka disa shqetësime se vajrat e farërave nxirren me hekzan, një kimikat i bërë nga nafta bruto, por deri më tani ka pak prova që sugjerojnë se ky proces mund të shkaktojë probleme.
Studiuesit kanë zbuluar së fundmi se omega 6 mund të nxisë rritjen e një lloji specifik të kancerit të gjirit.
Ndërsa disa prova sugjerojnë se heksani mund të lidhet me disa probleme shëndetësore, pasi nxirret, vaji deodorizohet dhe zbardhet për të hequr aditivët.
Vajrat e farave të shtypura në të ftohtë e shmangin plotësisht këtë proces, pasi përfshin shtrydhjen e farave për të nxjerrë vajin – por kjo rezulton në një produkt më të shtrenjtë.
A mund të nxisin vajrat e farave rritjen e tumorit?
Pavarësisht një bollëku kërkimesh që tregojnë përfitimet e mundshme që omega 6 mund të ketë për shëndetin tonë, studiuesit kanë zbuluar së fundmi se ky acid yndyror mund të nxisë rritjen e një lloji specifik të kancerit të gjirit. Gjetjet mund të kenë implikime edhe për ndikimin e konsumit të omega 6 në sëmundje të tjera.
Qelizat kancerogjene përdorin lëndë ushqyese si karburant për t’u rritur dhe shumëzuar, por deri më tani, ka pasur kërkime të kufizuara që shqyrtojnë rolin që luajnë acidet yndyrore omega 6.
Por një studim i publikuar në mars të këtij viti zbuloi një mekanizëm me anë të të cilit acidi linoleik, një acid yndyror omega 6, ndihmon qelizat kancerogjene të rriten dhe të shumohen tek pacientët me kancer të gjirit trefish negativ (TNBC). Ky është nënlloji më agresiv i sëmundjes dhe një që nuk i përgjigjet mirë terapive të synuara.
Cili vaj farash?
Disa vajra farash – siç është vaji i kanolës dhe vaji i sojës – janë studiuar më shumë se të tjerët, kështu që kanë një bazë provash më rigoroze.
“Secili prej tyre ofron një kombinim të ekuilibruar të yndyrnave të shëndetshme, duke përfshirë yndyrnat mono të pangopura, yndyrnat poli të pangopura omega-6 dhe yndyrnat poli të pangopura omega-3”, thotë Mozaffarian.
Vaji i kanolës, shton Mozaffarian, ka efekte të ngjashme anti-inflamatore dhe prodhon përmirësime më të mira në nivelet e kolesterolit në gjak sesa vaji i ullirit, i cili prej kohësh është cilësuar si më i shëndetshmi nga të gjithë vajrat.
“Farat janë një nga dhuratat më ushqyese të natyrës; një paketë yndyrnash të shëndetshme të dobishme”, thotë Mozaffarian.
Se diçka kaq mirë e studiuar brenda shkencës së të ushqyerit ka pasur një reagim kaq negativ ka qenë një burim konfuzioni për disa shkencëtarë. Por ky keqkuptim mund të vijë nga një “kombinim i gabuar i të vërtetave të pjesshme”, thotë Mozaffarian.
Copyright © Gazeta “Si”
Të gjitha të drejtat e këtij materiali janë pronë ekskluzive dhe e patjetërsueshme e Gazetës “Si”, sipas Ligjit Nr.35/2016 “Për të drejtat e autorit dhe të drejtat e tjera të lidhura me to”. Ndalohet kategorikisht kopjimi, publikimi, shpërndarja, tjetërsimi etj, pa autorizimin e Gazetës “Si”, në të kundërt çdo shkelës do mbajë përgjegjësi sipas nenit 179 të Ligjit 35/2016.
